Onderzoek naar opleidingsgeschillen over de geschiktheid van de arts in opleiding tot specialist

De opleider heeft de taak om artsen op te leiden tot goed functionerende specialisten. Conflicten over de competentie van artsen in opleiding tot geneeskundig specialist (aios) bieden een leerzaam inkijkje in de medische vervolgopleiding opleiding. De inhoud en uitkomsten van die conflicten kunnen relevant zijn voor de opleidingskwaliteit en patiëntveiligheid. Aios en hun opleiders kunnen profiteren van het expliciteren en toepassen van criteria voor opleidingsbeëindiging. Onvoldoende competentieontwikkeling kan hierdoor eerder worden herkend en betere begeleiding en/of bijsturing van artsen kan opleidingsbeëindiging en ontslag mogelijk zelfs voorkomen.

Persoonlijke interesse voor het promotieonderzoek 

Als psychiater en daarnaast opgeleid in de rechtsgeleerdheid en de ethiek was ik lid (van 2020 tot en met 2024) van de landelijke geschillencommissie van de Registratie Commissie Geneeskundig Specialismen (RGS). Deze commissie biedt Alternative Dispute Resolution (ADR) voor artsen in de medische vervolgopleidingen. Het bestuderen van deze geschillen inspireerde mij tot nader onderzoek. Mijn supervisoren (prof.dr. Walther van Mook & mr.dr. Rankie ten Hoopen) hebben respectievelijk een medische en juridische achtergrond en waren bereid om onderzoek te begeleiden naar de routes voor geschilbeslechting in de medische vervolgopleidingen. 

De route van een aios met een opleidingsgeschil begint met een verzoek om mediation bij de centrale opleidingscommissie van de opleidingsinstelling en kan worden vervolgd bij de landelijke RGS geschillencommissie of de rechtbank. Dergelijke geschillen gaan meestal over verschillen van inzicht wat betreft beoordelingen, begeleiding of opleidingsbeëindiging. De uitkomsten van de geschilbeslechtingsroute kunnen zijn opleidingsbeëindiging of met extra begeleiding doorgaan in een andere instelling, hetgeen uiteindelijk kan leiden tot registratie als specialist. Opleidingsbeëindiging is mogelijk als de arts ondanks adequate begeleiding en remediëring onvoldoende functioneert en/of voor het specialisme ongeschikt is. 

Zelfregulering wat betreft opleiding en geschilbeslechting 

De Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG) laat het aan geneeskundige specialismen over om de opleidingsstandaarden vast te stellen en de toegang tot het beroep te reguleren. De betreffende regels zijn neergelegd in het Kaderbesluit College Geneeskundig Specialismen (CGS) en regelgeving per specialisme, inclusief aanvullende regelingen voor geschilbeslechting. Vanaf 2010 werden in Nederland de CanMEDS, internationaal erkende competenties van artsen, geïmplementeerd in de opleidingsregelgeving. 

Er was nog niet eerder bedacht dat toepassing en effectiviteit van deze regelgeving kan worden geëvalueerd via het bestuderen van uitspraken over opleidingsgeschillen. Een besluit tot opleidingsbeëindiging wordt zelden openbaar gemaakt. Redenen daarvoor zijn de bescherming van de privacy van de betrokken personen, zeldzaamheid van de besluiten of het stigma dat op disfunctioneren door dokters rust. De motieven voor deze besluiten zijn daarom lastig te onderzoeken. Hierdoor zijn opleiders helaas niet in staat om als collectief te leren van opleidingsgeschillen ten behoeve van het begeleiden van artsen met functioneringsproblemen en het omgaan met juridische procedures. 

Aanpak en antwoorden van dit promotieonderzoek 

Ik bevroeg opleidingsziekenhuizen over hun aanpak en uitkomsten bij mediation in geschillen tussen aios en hun opleiders. Helaas ervoeren aios de centrale opleidingscommissies niet als onafhankelijk, onpartijdig en neutraal. Aios waren derhalve terughoudend met het bij deze commissie aanbrengen van geschillen en deden dat vooral bij sterk geëscaleerde conflicten, die daarna (te) ingewikkeld bleken om nog met mediation te kunnen beslechten. 

De meeste aios die hun geschil bij de centrale opleidingscommissie van hun ziekenhuis hadden voorgelegd (120 aios, die gemiddeld 1,2% van de populatie aios vormden) gingen vervolgens naar de landelijke RGS geschillencommissie (onderzocht van 2010 tot 2021). Het onderzoek naar deze uitspraken toonde, samengevat: 

• Circa 70% van de aios die van hun opleider de opleiding moesten verlaten was als onvoldoende beoordeeld in drie of meer competenties, meestal communicatie, medische expertise en professionaliteit.¹ 
• Patronen van onprofessioneel gedrag van aios konden worden ingedeeld in de categorieën interactie/omgang met feedback (zelfreflectie/introspectie), gebrekkige inzet zoals geen gehoor geven tijdens de dienst, een gebrek aan integriteit zoals cv-fraude en meenemen van medicatie voor eigen gebruik.² 
• De succeskansen van een verzoek van de aios om geschilbeslechting, in termen van de uiteindelijke registratie als specialist, verschilden naar gelang het specialisme, mogelijk vanwege verschillen in de toepasselijke regelgeving voor de beoordeling, begeleiding en opleidingsbeëindiging (deze succeskansen waren 17 en 3 % voor huisartsgeneeskunde en 44 en 18% voor ziekenhuisspecialismen).³ 

Sommige aios legden het opleidingsconflict met hun opleider (en zorginstelling, als werkgever) aan de civiele rechter voor. Rechters respecteren in de regel het primaat van de RGS geschillencommissie om opleidingsgeschillen te beslechten, maar toetsten wel of de opleider zijn opleidingsbeëindigingsbesluit voldoende had gemotiveerd. 

Potentiële impact voor professie en samenleving 

Onderzoek naar de wijze waarop opleiders invulling geven aan professionele standaarden en competenties beoordelen is relevant voor permanente professionele ontwikkeling en reflectie op beoordelingsbias. Aios met lichamelijke of geestelijke ziekten waren bijvoorbeeld oververtegenwoordigd in opleidingsgeschillen bij de landelijke RGS geschillencommissie en bij aios met een andere culturele achtergrond kunnen onbewuste culturele (voor)oordelen van de opleider over de interactie, samenwerking en professionaliteit bijdragen aan bias. Verder biedt het vergelijken van remediëringsmethoden die worden toegepast in de praktijk met de literatuur over de opleiding van artsen tot specialist zicht op ruimte voor verbetering van de remediëringsaanpak. 

Dit onderzoek naar bemiddeling, geschilbeslechting en rechterlijke uitspraken in de periode van 2011 tot 2021 leverde verschillende presentaties en publicaties op. Het bood materiaal om de kwaliteit van het proces van begeleiding, beoordeling en mogelijke opleidingsbeëindiging te verbeteren. Vanaf 2022 hadden opleiders die moeite met opleidingsregelgeving hadden bij een dreigende opleidingsbeëindiging of een beoordelingsconflict toegang tot onze eerste bevindingen. In de periode die volgde daalde het aantal geschillen bij de landelijke commissie evenals het aantal uitspraken in het voordeel van de arts in opleiding (van 56% in 2021 tot 17% in 2024).⁴ Hopelijk waren opleiders beter in staat om begeleiding te bieden en konden ze in het vervolg beter omgaan met artsen die beter niet tot het specialisme konden worden toegelaten. Dit komt behalve de, vaak druk bezette, opleider zelf uiteindelijk ook de aios (onder andere: minder kans op conflicten) en de patiënt (goede kwaliteit van zorg) ten goede. 

1. Godschalx-Dekker JA, Gerritse FL, Mook WNKA van, Luykx JJ. Do deficiencies in CanMEDS competencies of dismissed residents differ according to specialty? Medical Teacher 2023;45(7):772-777. 

2. Godschalx-Dekker J, Pronk S, Olthuis G, Hoopen R ten, Mook W van. Ethical issues in unprofessional behavior of residents who dispute dismissal: ten year analysis of case law in hospital-based specialties. BMC Med Ethics 2025;26(11):25. 

3. Godschalx-Dekker JA, Mook W van. Dutch dismissal practices: characteristics, consequences, and contrasts in residents’ case law in community-based practice versus hospital-based specialties. BMC Medical Education 2024;24(160). 

4. Godschalx-Dekker JA, Mook WNKA van. Research on residents’ (re)mediation and dismissal in the interest of society. Societal Impacts 2025;(6):100130.