Van COVID-19 tot de oorlog in Oekraïne: “Echte weerbaarheid begint bij jou thuis”
Van de tramaanslag in Utrecht en de wereldwijde coronapandemie, tot de oorlog in Oekraïne en de femicide aanpak in Nederland: Willemijn Vlieg was vanuit haar werk nauw betrokken bij al deze dossiers. Al 10 jaar werkt ze aan nationale crises als beleidsmedewerker, strategisch adviseur en projectleider, met als opdracht om de maatschappij weerbaarder te maken.
Bij alle crises is de druk hoog en moeten beslissingen snel genomen worden. Om weerbaar te blijven in een samenleving vol met steeds complexere crises, worden er door specialisten crisisplannen, noodscenario’s en beleid opgesteld. Maar volgens Willemijn begint de echte weerbaarheid veel dichter bij huis: “Echte weerbaarheid begint bij jou thuis en in je wijk.”
Wanneer de pandemie uitbreekt
Willemijns interesse in crises ontstond tijdens haar master Global Health aan de Universiteit Maastricht. Dat bleek ook uit haar keuze voor het vak Health in Times of Crises. Vooral infectieziekten en pandemieën trokken haar aandacht. Volgens Willemijn was het namelijk geen kwestie van óf, maar wanneer er een pandemie zou uitbreken. “Ik had ook maar één focus naar mijn afstuderen: ik wil Rijkstrainee worden.”
En dat lukte haar. Na haar afstuderen begon Willemijn als Rijkstrainee bij het Ministerie van Volksgezondheid. Hier groeide ze uit tot beleidsmedewerker infectieziekten. “Toen was er nog niet zo’n urgentie voor pandemieën. Het was nog allemaal redelijk abstract, beleidsmatig en traag.” Toen ze doorkreeg dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) waarschijnlijk een belangrijke rol zou spelen bij een toekomstige pandemie, maakte ze de overstap naar de organisatie als strategisch adviseur politiek-bestuurlijke besluitvorming.
En toen brak COVID-19 uit.
Willemijn werd aangewezen als senior adviseur COVID-19 en werkte aan crisismaatregelen, interdepartementale coördinatie en politiek-bestuurlijke advisering ter voorbereiding van de crisisbesluitvorming voor de NCTV en de minister van Justitie en Veiligheid. “Mijn achtergrond en werk kwamen daar mooi samen,” blikt Willemijn erop terug. “Ik werkte voor het eerst in een crisisteam. Dat was een super interessante tijd.”
Een periode na de pandemie volgde de oorlog in Oekraïne. De aandacht verschoof van crisisrespons naar een bredere vraag: hoe maken we Nederland weerbaarder?
“Een goede crisis bestrijd je met een telefoon vol telefoonnummers.”
Een telefoon vol telefoonnummers
“We moeten weerbaarder worden, ga ermee aan de slag.” Dat was de opdracht die Willemijn kreeg, en dat bleek geen makkelijke taak. Want hoe krijg je iedereen mee in het creëren van een weerbare samenleving? “Het was een heel interdepartementaal proces om een soort olietanker in beweging te krijgen,” herinnert ze zich. “Je moet mensen echt in de aan-stand krijgen om mee te werken aan die opgave.”
De vraag hoe we weerbaarder worden, hangt volgens Willemijn ook sterk samen met de manier waarop crises zich vandaag de dag ontwikkelen. Crises zijn fundamenteel veranderd: waar vroeger sprake was van een duidelijke crisis met een begin en einde, zijn de uitdagingen van nu meer met elkaar verweven. Klimaatverandering, geopolitieke spanningen, cyberdreigingen en maatschappelijke onrust versterken elkaar.
Juist daarom is integraal samenwerken belangrijker dan ooit, benadrukt Willemijn. “De kern van een goede samenwerking is elkaars expertise benutten en niet bang zijn om verbinding te leggen.” Ze haalt een uitspraak aan die ze meekreeg toen ze bij de NCTV begon: “Een goede crisis bestrijd je met een telefoon vol telefoonnummers.” Een sterk netwerk vormt volgens haar de basis om elkaar snel te vinden en op elkaar te kunnen vertrouwen.
Daarbij draait het volgens Willemijn niet alleen om inhoudelijke kennis. “Je moet gedegen analyses kunnen maken en de inhoud begrijpen, maar de grootste uitdaging is vaak om een slim proces te creëren.” Door de juiste mensen op het juiste moment te betrekken, ontstaat draagvlak voor besluiten en kunnen organisaties gezamenlijk tot betere oplossingen komen. Juist die manier van werken – complexe vraagstukken benaderen vanuit verschillende perspectieven – leerde ze al tijdens haar master Global Health.
Samenleving in aan-stand
Maar een samenleving weerbaar maken vraagt om meer dan het integraal samenwerken van verschillende overheidsorganisaties. “De overheid heeft een rol om alle processen en systemen weerbaar te maken en om afspraken te maken met Defensie,” omschrijft Willemijn. “Maar daarin zit ook een heel belangrijk ander element: namelijk hoe wij als mensen zelf weerbaar kunnen worden.”
Ze benadrukt daarbij het belang van omkijken naar elkaar: je buren kennen en elkaar helpen wanneer de nood aan de man is. “Als het gaat om samen weerbaar zijn, ligt een groot deel van de sleutel bij mensen zelf.”
“Als het gaat om samen weerbaar zijn, ligt een groot deel van de sleutel bij mensen zelf.”
Gedreven door onrecht
Die menselijke kant van weerbaarheid staat ook centraal in haar huidige werk. Als ‘projectleider aanpak geweld in afhankelijkheidsrelaties en femicide’ bij de gemeente Arnhem werkt Willemijn aan een versterkte aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Het vraagstuk rond femicide ervaart ze anders dan veel andere dossiers waaraan ze heeft gewerkt. “Bij alle andere onderwerpen was er een hele duidelijke acute urgentie en aanpak,” zegt ze. “Voor femicide is er geen makkelijke oplossing, het probleem is er nog.” Juist omdat de impact van huiselijk geweld zo groot is en de oplossing nog niet voorhanden, voelt dit voor haar als een hardnekkig onrecht dat blijft vragen om aandacht en actie. Ze vindt veiligheid voor mensen dan ook een belangrijk onderwerp: “Iedereen moet veilig kunnen zijn en daardoor vrij, juist thuis.”
Haar betrokkenheid bij complexe maatschappelijke vraagstukken waarin nog iets ontbreekt, komt dan ook niet uit de lucht vallen. Het is een drijfveer in haar loopbaan: zoeken naar oplossingen voor problemen waarvoor nog geen antwoord bestaat. “Dan ga ik echt aan,” vertelt ze. “Als ik merk dat er nog iets mist waar iets mee moet gebeuren.”
Waar veel organisaties en systemen langs elkaar heen werken, zoekt zij naar manieren om processen eenvoudiger en toegankelijker te maken. “Hoe kunnen we eenvoudigere oplossingen bedenken die het voor mensen zoals jij en ik makkelijker maken om ons daarin te bewegen?” Die vraag is voor haar extra belangrijk als het gaat om kwetsbare groepen, voor wie ingewikkelde systemen vaak nog hogere drempels opwerpen.
Weerbaarheid begint bij verbinding
Na jaren werken aan crisisbeheersing en maatschappelijke vraagstukken komt Willemijn uiteindelijk steeds weer uit bij dezelfde conclusie: een weerbare samenleving begint bij mensen zelf én bij verbinding.
Voor iedereen die wil bijdragen aan een weerbare samenleving is Willemijns advies verrassend eenvoudig: “Een weerbare samenleving ontstaat niet alleen door grote beleidskeuzes, maar juist door mensen die luisteren, elkaar helpen en verbinding zoeken .” Volgens Willemijn begint weerbaarheid niet pas wanneer een crisis uitbreekt, maar juist in de relaties die je daarvoor opbouwt. Want uiteindelijk ontstaat een weerbare samenleving niet alleen door goed georganiseerde systemen, maar vooral door verbinding tussen mensen.