Cartopologie: waar de kaart, de mens, en de plek samenkomen
“Welke kaart jij gebruikt, bepaalt welke paadjes jij neemt op een wandeling”, zegt Marlies Vermeulen. “Welke kaart een beleidsmedewerker gebruikt, bepaalt welke beslissingen er worden genomen over een wijk.”
Marlies is gepromoveerd in cartopologie: een manier van kaarten maken die bijdraagt aan het creëren van een beter begrip tussen mensen en hun leefomgeving. Haar artistiek onderzoek helpt plekken op een nieuwe manier vast te leggen, waarin de dagelijkse ervaringen van mensen vooropstaan.
De wijk van binnenuit kennen
Marlies en haar partner reizen al 12 jaar met een container van plek naar plek. Zo vestigt ze zich in opdracht van gemeentes door heel Europa tot zo’n drie maanden in een bepaald gebied. “De container fungeert hierbij als woon- en werkplek; hierdoor zijn wij volledig afhankelijk van de nieuwe omgeving”, zegt Marlies. “Op deze wijze leren wij dus echt wat er speelt in een bepaalde wijk.” Vervolgens brengen ze hun ervaringen en observaties in kaart. “Hierdoor ontstaat er een extra perspectief dat gemeentes kunnen meenemen om uiteindelijk beleidsbeslissingen te maken over een leefgebied”, legt Marlies uit.
Een voorbeeld van een vraagstuk waarmee Marlies zich bezighoudt, kwam naar voren tijdens haar veldwerk in Hasselt, waar ze een toeristische plattegrond van de stad kreeg. Toen ze deze vergeleek met de kaart op Google Maps, ontdekte ze dat het stadscentrum op de toeristische kaart groter was weergegeven dan op Google Maps. “Hoewel de kaart daardoor wellicht geografisch minder nauwkeurig is, laat het ook zien wat belangrijk wordt gevonden door de stad zelf,” beaamt Marlies. “Daarbij is de stijlkeuze van de kaart heel interessant. Ondanks de vervormde afmetingen gebruikt de kaart een grafische vormgeving lijkend op een routekaart waar afstanden juist het allerbelangrijkst zijn. Hierdoor wordt de kaart, waarschijnlijk zelfs onbedoeld, misleidend,” zegt Marlies.
Marlies Vermeulen is artistiek onderzoeker bij What Art Knows (Zuyd Hogeschool), docent en medeoprichter van het Institute of Cartopology. Tijdens haar promotieonderzoek ontwikkelde ze de nieuwe discipline cartopologie. In juni 2026 promoveerde ze aan de Universiteit Maastricht.
Cartopologie
De meeste traditionele kaarten zijn topografisch of thematisch; ze laten onder andere wegen, grenzen en hoogtes zien. Dergelijke kaarten bevatten veel informatie, maar volgens Marlies missen ze net zo veel. “Juist die ontbrekende kennis is belangrijk bij beslissingen over een wijk,” verteld Marlies. Vanuit deze gedachte heeft Marlies de term “cartopologie” ontwikkeld.
Cartopologie is een samentrekking van de termen cartografie en antropologie. Binnen cartopologie wordt onderzocht hoe mensen zich verhouden tot hun leefomgeving en hoe die relatie ook zichtbaar kan worden gemaakt in een kaart. “Dit krijgt vorm door de kaart niet te zien als een document dat alle kennis in pacht heeft, maar als middel om dialoog mee te voeren tussen de kaart, de kaartenmaker en de plek,” zegt Marlies.
Artistiek onderzoek
“Kunstenaars maken kunst en wetenschappers doen onderzoek; die scheiding wordt al snel gemaakt”, zegt Marlies. “Ik pas echter niet in een van die hokjes.” Om die reden heeft Marlies voor artistiek onderzoek gekozen, waarbij kunst en wetenschap samenkomen. Het ontwikkelen van een passende vorm voor haar proefschrift bracht volgens Marlies wel de nodige uitdagingen met zich mee. Uiteindelijk maakte Marlies, in plaats van een traditioneel proefschrift, een handgemaakte travelkit die de lezer letterlijk kan openmaken. Als de travelkit wordt opengeslagen, wordt de lezer geconfronteerd met een kaart van een berg. De berg vormt de inhoudsopgave van haar onderzoek en de lezer kan onderaan de berg beginnen.
Vanuit deze metafoor werkt Marlies haar proefschrift uit via drie centrale proposities die van onder naar boven lopen. De eerste propositie gaat over wat cartopologie is en het belang van aanwezig zijn op een plek, zoals wanneer Marlies met haar container in een wijk verblijft. De tweede propositie draait om de positie als artistiek onderzoeker tussen wetenschap en kunst. Wanneer schrijf je, wanneer teken je en hoe ontstaat kennis uit die processen? De derde propositie gaat over betekenisgeving. Hoe beïnvloeden schaal, symboliek en verhoudingen de manier waarop we een plek begrijpen?
De lezer wordt uitgenodigd om zijn of haar eigen weg naar boven te creëren. De verschillende routes bestaan uit allerlei stops op de berg. Op de route zijn basecamps met theoretisch onderbouwde stukken, stations met persoonlijke anekdotes en outposts waarin Marlies de lezer uitnodigt om zelf iets te doen met cartopologie. Elke stop heeft een eigen boekje dat mede bestaat uit bijbehorende kaarten.
Berghut Halverwege
Het onderzoek van Marlies ontwikkelt zich binnen het Institute of Cartopology in Berghut Halverwege, midden op de Vaalserberg. Alhier ontmoeten kaartenliefhebbers, toeristen en onderzoekers elkaar. Daarmee laat de berghut van Marlies en haar partner zien dat cartopologie niet alleen thuishoort binnen de academische wereld, maar juist in de wereld om ons heen. “Een cartopoloog zijn is geen loutere methodiek, maar een manier van zijn,” besluit Marlies.
Tekst: Milou Scholten