Sinds de komst van GenAI veranderen de vaardigheden die van hoogopgeleide starters op het werk worden gevraagd
Na bijna twintig jaar waarin steeds hogere eisen werden gesteld aan de vaardigheden van recent afgestudeerde hbo’ers, is vanaf 2023 een opvallende omslag zichtbaar. Vooral het vereiste niveau van ICT-gebruik, vakkennis en het werken volgens budgetten, planningen en richtlijnen neemt af. Samenwerken en creativiteit blijven daarentegen veel stabieler. Achter dit gemiddelde beeld gaan bovendien duidelijke verschillen tussen beroepsgroepen schuil. De resultaten roepen daarmee ook een praktische vraag op voor onderwijs en werkgevers: welke vaardigheden moeten mensen zelf goed blijven beheersen als AI steeds meer cognitieve werkzaamheden kan ondersteunen? Dat blijkt uit onderzoek van Barbara Belfi van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van Maastricht University, gepubliceerd in het Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken.
Voor het onderzoek analyseerde Belfi gegevens uit de HBO-Monitor over de periode 2004-2024. Tussen 2004 en 2022 steeg het vereiste niveau van vrijwel alle onderzochte vaardigheden. Vanaf 2023 wijkt die ontwikkeling duidelijk af van deze langjarige trend.
Waarom 2023 een interessant omslagpunt is
Eerdere vormen van automatisering namen vooral routinematige en voorspelbare taken over. Daardoor werden moeilijker te automatiseren vaardigheden, zoals probleemoplossen, communiceren en samenwerken, relatief belangrijker. Met Generatieve AI (GenAI) kan dat patroon anders zijn. Systemen als ChatGPT, dat eind 2022 breed beschikbaar kwam, kunnen ook ondersteunen bij niet-routinematige cognitieve werkzaamheden, zoals schrijven, informatie verwerken en structureren, analyseren en programmeren. GenAI raakt daarmee potentieel aan een breder scala aan werkzaamheden en vaardigheden dan eerdere vormen van automatisering.
Barbara Belfi: “Bijna twintig jaar lang steeg het niveau van veel vaardigheden dat van hbo-afgestudeerden in hun werk werd gevraagd. Vanaf 2023, toen GenAI zoals ChatGPT breed beschikbaar kwam, zien we een opvallende omslag: de eisen aan onder meer ICT-gebruik, vakkennis en gestructureerd werken nemen af, terwijl samenwerken en creativiteit onverminderd belangrijk blijven.”
Zowel de timing als de aard van de veranderingen passen daarmee bij de verwachting dat GenAI verschuivingen teweegbrengt in de vaardigheden die mensen op het werk nodig hebben. Het onderzoek laat zien dat deze ontwikkelingen samenvallen, maar is niet opgezet om causaliteit vast te stellen. Een mogelijke verklaring is dat AI werknemers ondersteunt bij taken waarvoor voorheen meer eigen kennis of digitale vaardigheid nodig was.
Bij ICT-specialisten juist hogere eisen
Achter het gemiddelde gaan duidelijke verschillen tussen beroepsgroepen schuil. Vooral in de gezondheidszorg en bij bedrijfsbeheer en administratie daalt het vereiste niveau van ICT-gebruik relatief sterk. Bij wetenschappers en ingenieurs neemt ICT-gebruik eveneens af, maar worden samenwerken en creativiteit juist belangrijker.
ICT-specialisten springen eruit. Zij zijn de enige onderzochte beroepsgroep waarbij ICT-gebruik, samenwerken én creativiteit tegelijkertijd toenemen. Dat is opvallend, juist omdat regelmatig wordt verondersteld dat AI de behoefte aan ICT-vaardigheden zal verminderen.
Een mogelijke verklaring is dat GenAI in veel beroepen ondersteuning biedt bij algemene digitale en meer gestandaardiseerde werkzaamheden, terwijl ICT-specialisten zich juist bezighouden met complexere technologische vraagstukken. Het ontwikkelen, integreren en toepassen van nieuwe technologie vraagt niet alleen om specialistische ICT-kennis, maar ook om creativiteit en samenwerking.
Belfi: “Bij verschillende beroepsgroepen zien we het vereiste ICT-gebruik afnemen, terwijl bij ICT-specialisten ICT-gebruik, creativiteit én samenwerken juist toenemen. Dat past bij het idee dat AI bepaalde digitale taken toegankelijker maakt, maar dat we tegelijkertijd mensen nodig hebben die de technologie begrijpen, verder ontwikkelen en kunnen vertalen naar nieuwe toepassingen.”
Wat betekent dit voor het onderwijs?
De resultaten zijn ook relevant voor het hoger beroepsonderwijs. Als technologie bepaalde werkzaamheden steeds beter kan ondersteunen, wordt het belangrijk om opnieuw te kijken naar de combinatie van vaardigheden die studenten nodig hebben.
De discussie die nu in het onderwijs speelt over opdrachten die studenten eenvoudig met AI kunnen uitvoeren, raakt daarmee aan een bredere vraag: wat moeten studenten zélf nog kunnen als AI een deel van het werk kan overnemen?
Belfi: “Als AI een tekst kan schrijven, informatie kan structureren of een eerste analyse kan maken, wordt het belangrijker dat studenten begrijpen wat er gebeurt, de uitkomst kritisch kunnen beoordelen en die goed kunnen toepassen. Dat vraagt niet alleen om vakkennis, maar ook om creativiteit, samenwerking en kritisch denken.”