‘‘We moeten niet de werknemer aanpassen, maar het werk’’

Fred Zijlstra, hoogleraar Arbeids- en Organisatiepsychologie, gaat met pensioen. Hoe kijkt hij terug op zijn loopbaan en de ontwikkelingen in zijn vakgebied? En hoe kunnen we goed omgaan met werk, nu én in de toekomst?

Wat maakt zijn vakgebied, de arbeids- en organisatiepsychologie, zo mooi? Fred Zijlstra hoeft er niet lang over na te denken. ‘‘Wetenschap en praktijk komen hierin samen. Het centrale thema in ons onderzoek is werk, en werk is voor veel mensen een groot deel van hun dagelijks leven. In de arbeids- en organisatiepsychologie kun je als onderzoeker dan ook concrete maatschappelijke impact maken.’’ En juist dat laatste is belangrijk voor Zijlstra, die zichzelf omschrijft als ‘academicus met oog voor praktische relevantie’.

Voortdurend bereikbaar

Door de jaren heen heeft hij rondom het thema ‘werk’ allerlei maatschappelijke ontwikkelingen van dichtbij meegemaakt en onderzocht. Neem onze werkdruk, die sinds de jaren ’90 enorm lijkt toegenomen.

Zijlstra verklaart die toename doordat werken door de jaren heen intensiever en complexer is geworden. Hij legt uit: ‘‘Sinds het Verdrag van Maastricht uit 1992, de grondlegger van de Europese Unie, is er meer internationale concurrentie. Als gevolg daarvan zoeken bedrijven doorlopend manieren om kosten te drukken. We zien dat steeds minder medewerkers dezelfde hoeveelheid werk verrichten. Functies worden wegbezuinigd, rollen verschuiven, mensen werken vaker in teams. Dat alles kan druk geven.’’

Ook het toegenomen gebruik van kantoorautomatisering en technologie op het werk kan invloed hebben op onze werkdruk. Zijlstra noemt als voorbeeld het feit dat we door technologische vooruitgang nu bijvoorbeeld altijd en overal kunnen werken, we zijn minder gebonden aan werkplek en kantoortijden. Aan de ene kant handig, maar het geeft veel medewerkers ook het gevoel voortdurend bereikbaar te moeten zijn.’’

Onderbuikgevoel

Bij de Universiteit Maastricht is hij vooral betrokken bij onderzoek naar werkdruk en re-integratie, bijvoorbeeld hoe te herstellen na een burn-out. ‘‘Economische prikkels, zoals een hogere of lagere uitkering, hebben weinig effect. Hoe mensen hun gezondheid ervaren is belangrijker, dat moet een belangrijke rol spelen in beslissingen tot re-integratie. We moeten meer aandacht hebben voor de mens achter het werk.’’

Dat klinkt eigenlijk vrij logisch en relatief makkelijk te organiseren. Waarom zit in Nederland dan toch nog één op de zeven werknemers thuis met burn-outklachten? Zijlstra: ‘‘Een reden daarvoor zou kunnen zijn dat het vitaliteitsbeleid van veel werkgevers kwalitatief beter kan. Managers zijn nu toch nog vaak geneigd om op stressklachten te reageren vanuit hun onderbuikgevoel en niet vanuit theorie of beleid. Daardoor schatten ze situaties of persoonlijke omstandigheden verkeerd in.’’

En, stelt Zijlstra, welke oplossingen we ook bedenken, werkdruk zal nooit helemaal weggaan. Een deel van de oorzaken, zoals het toenemende gebruik van technologie in ons werk, zal namelijk blijven bestaan. ‘‘Daarom doen we er ook goed aan om ons werk anders te organiseren.’’

Fred Zijlstra

Personeelstekort ‘omgedacht’

Werk anders organiseren, dat vormt ook de kern van het Centrum voor Inclusieve Arbeidsorganisatie dat Zijlstra mede heeft opgericht. ‘‘Ons doel is om zo veel mogelijk mensen mee te laten doen in het arbeidsproces. Daarbij is ons idee: we moeten niet de werknemer aanpassen, maar het werk, dat brengt organisaties verder. Ik durf wel te stellen dat toen we begonnen we een van de eersten in Nederland waren met dat uitgangspunt.’’

Het centrum verstrekt onder andere kennis, opleidingen en tools aan bedrijven. Een van hun eerste opdrachtgevers was een ziekenhuis dat kampte met een verpleegkundigentekort. ‘‘In plaats van het zorgpersoneel er telkens werkzaamheden bij te geven, namen we het werk zelf kritisch onder de loep. Konden we taken niet anders verdelen? Dat bleek het geval. Uiteindelijk kwam er zelfs een nieuwe groep mensen aan het werk, medisch assistenten, die de verpleegkundigen konden ondersteunen. Zo raakte het zorgpersoneel niet overbelast en kwam de patiëntenzorg niet in het gedrang.’’

Toekomst

Hoe ziet de toekomstige arbeidsmarkt eruit? Zijlstra schetst een uitdagend beeld. ‘‘We krijgen nog meer te maken met technologie op de werkvloer. Kan iedereen dat bijhouden? Ook neemt de vergrijzing verder toe. Om de samenleving draaiende te houden, zullen we mensen die nu vaak langs de kant staan, zoals bijvoorbeeld mensen met een beperking, mensen die (te) weinig opleiding hebben gevolgd, maar ook migranten, beter moeten betrekken bij het arbeidsproces en hen een plaats geven op de arbeidsmarkt.’’

In balans

Helemaal met pensioen gaat Zijlstra nog niet, daarvoor vindt hij zijn vakgebied veel te interessant. ‘‘Twee dagen per week blijf ik betrokken bij het Centrum voor Inclusieve Arbeidsorganisatie en een aantal projecten en promoties. Ik heb wel minder verantwoordelijkheden. Dat is fijn, want ook ik ervaarde de laatste jaren steeds meer werkdruk.’’

Verder staan zeilen, fietsen en reizen op de planning. En er zijn plannen voor een boek over de geschiedenis van de arbeids- en organisatiepsychologie in Europa. Maar hij gaat, zoals het een hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie betaamt, naar eigen zeggen ‘‘vooral werken aan een goede balans tussen werk en vrije tijd’’.


Tekst: Milou Schreuders
Fotografie: Philip Driessen

Lees ook

  • Al 40 jaar is Annemie Mordant ervan overtuigd dat wetenschappelijk en ondersteunend personeel samen sterker staan. Ze heeft zich er tot haar pensioen, als afdelingshoofd van MEMIC (het centrum voor research data management), voor ingezet om WP’ers en OBP’ers optimaal de samenwerking te laten aangaan...

  • Hoogleraar Neural Engineering and Computation, Renaud Jolivet, hield op 15 september zijn inaugurele rede. Jolivet onderzoekt de fundamentele vragen rondom de werking van ons brein bij het Maastricht Centre for Systems Biology van de Faculty of Science and Engineering.

  • Op 1 september benoemt de Universiteit Maastricht experimenteel natuurkundige Alessandro Bertolini tot bijzonder hoogleraar Gravitational Wave Detection Technologies. Bertolini is een wereldvermaard expert op het gebied van het onderdrukken van trillingen. Het is zijn taak om de spiegels van de...

Meer nieuws