Grenzen verleggen

Hoogleraar Filosofie van de Publieke Gezondheidszorg Klasien Horstman en Belgisch beeldend kunstenaar Marlies Vermeulen hebben dit jaar de Mingler Scholarship gewonnen voor hun project Bacteria & Borders. Experimental cartography between art, lab & (daily) life. Ze willen de realiteit van besmettelijke ziektes in grensregio’s bestuderen en tastbaar maken.

“Het voelt echt bevrijdend, alsof het uitnodigt tot illegale activiteiten – de nationale overheid lijkt heel ver weg,” zegt Klasien Horstman over opgroeien in de buurt van de Duitse grens, in het noorden van Nederland. Dit gevoel over grenzen en overschrijding is haar bijgebleven. Ze werd een filosoof die verscheidene disciplines beoefent en de publieke gezondheidszorg bestudeert, een gebied dat zelf worstelt met de vervaagde grenzen tussen medische expertise, de klinische realiteit, sociaaleconomische processen, en noem maar op.

Vijf jaar geleden zette het Care and Public Health Research Institute (CAPHRI) van de Universiteit Maastricht een samenwerkingsverband op tussen onderzoekers uit de geesteswetenschappen, de maatschappijwetenschappen, de rechtswetenschap, de medische microbiologie en de preventie van infectieziekten. Alle onderzoekers zijn meer geïnteresseerd in het publieke karakter van de zorg dan alleen in het puur klinische aspect ervan. In deze transdisciplinaire omgeving concentreert Horstman zich op de sociaal-culturele dimensie van ziektebestrijding.

Grensoverschrijdend gedrag

Transdisciplinair onderzoek is een term die je tegenwoordig de hele tijd hoort vallen, maar om het goed te doen moet je hard werken, je compleet openstellen en heel nieuwsgierig zijn. “Het kostte ons drie jaar om elkaar te leren begrijpen,” lacht Horstman. “We proberen te onderzoeken wat de rollen zijn van individueel gedrag, overheidsbemoeienis, de democratische legitimering van van bovenaf opgelegde preventiestrategieën, enzovoort. En we doen aanbevelingen voor het betrekken van burgers in het proces.”

Gelet op haar achtergrond en de grote mobiliteit tussen België, Nederland en Duitsland rond Maastricht, raakte Horstman snel geïnteresseerd in de verspreiding van besmettelijke ziektes in grensregio’s. “Bacteriën en virussen hebben maling aan grenzen – maar op een bepaalde manier ook weer niet! Mijn collega’s toonden aan dat een uitbraak van de zoönotische Q-koorts in Nederland, met duizenden gevallen, tot een massale ruiming van vee leidden; maar in Duitsland was er geen uitbraak, en dat terwijl het heel dicht bij de grens gebeurde.”

Covid-19 is de puffende olifant in de kamer, al helemaal in een stad als Maastricht, die zo internationaal is en zo bepaald wordt door de nabijheid van grenzen. “Landen reageren op verschillende manieren en de impact is het meest zichtbaar in grensregio’s. In Duitsland moet je in winkels een mondkapje dragen, in Nederland niet. Dat betekent dat het in Duitsland veiliger zou kunnen zijn, maar het betekent zeker dat Duitsers naar Maastricht komen om te shoppen zonder dat lastige mondkapje…”

Verklaren de verschillende manieren van aanpak van landen dus de verschillende sterftecijfers? “Natuurlijk maakt het verschil of je grenzen sluit en andere maatregelen treft. Tegelijkertijd heeft Duitsland massaal mensen getest en kreeg daarom veel positieve kritiek van jonge mensen die geen symptomen ontwikkelden. Nederland nam de sterftecijfers in de verzorgingshuizen niet op in de statistieken, wat België wel deed. Dus misschien zijn er uiteindelijk helemaal niet zoveel verschillen.”

Constructief constructivisme

Wat onderzoekers kunnen vinden hangt af van wat, hoe en waar ze zoeken. “Natuurlijk zijn bacteriën en virussen en hun uitwerking op cellen echt,” legt Horstman uit. “Tegelijkertijd denk ik dat we de realiteit van ziektes construeren.” De manier waarop we ziektes definiëren en onderzoeken is totaal verweven met de paradigma’s en technologieën die we daarvoor inzetten.

Deze visie vermijdt de tweedeling tussen cultuur en biologie (of lichaam en geest, zou je kunnen zeggen). Dit lijkt niet van toepassing op ‘biologische feiten’ als bacteriën en virussen, en, zoals Horstman opmerkt, “mensen vinden die benadering meer aannemelijk bij ‘zachtere’ gemedicaliseerde concepten – denk bijvoorbeeld aan aandachtstekortstoornis of depressie. Maar het gaat ook op voor bacteriën en virussen.”

Omdat de wetenschap zo nauw verbonden is met cultuur, “hebben we bij ziektebestrijding meer antropologen en sociologen nodig!” Horstman heeft hier natuurlijk belang bij, maar het bestuderen van ‘wetenschapsculturen’ kan verstrekkende praktische gevolgen hebben: “Medische microbiologen hadden in een ziekenhuis een test voor antimicrobiële resistentie ontwikkeld die 14 uur sneller was, maar de artsen gebruikten deze niet. Ze vroegen of wij ernaar wilden kijken, dus hebben we mensen geïnterviewd en geobserveerd.”

Het bleek dat de testresultaten een uur voor het einde van hun dienst bekend waren; daarom waren de artsen terughoudend met het wijzigen van het antibioticaschema van patiënten zonder dat ze zelf de effecten ervan konden zien. “Er waren ook andere factoren, zoals de nietszeggende naam van de test, maar het was eigenlijk gewoon een situatie waarin de vijfde verdieping niet begrijpt hoe de vierde verdieping werkt en denkt.”

Horstman bestudeert de biosociale complexiteit van de zorgpraktijk, en brengt die onder de aandacht van wetenschappers en artsen. Hetgeen beslist geen voorzetje is voor relativisme: “Er zijn slimmere en minder slimmere manieren om met deze complexiteit om te gaan… Sommige maatregelen werken beter dan andere, maar het is ook heel belangrijk om het geconstrueerde karakter van de ziekte-realiteit mee te wegen, omdat dit ons ook wijst op onze eigen verantwoordelijkheid voor het landschap van gezondheid en ziekte, inclusief de epidemieën waar we mee geconfronteerd worden.”

Grensgevallen in kaart brengen

In grensregio’s komt biosociale complexiteit vaker voor. Door middel van Bacteria & Borders proberen Horstman en cartografiekunstenaar Marlies Vermeulen te begrijpen wat de positieve of negatieve invloed van grenzen is op ziektebestrijdingsmaatregelen in de Belgisch-Nederlands-Duitse grensregio. Ze gaan etnografisch en statistisch onderzoek doen naar het personenverkeer, vaccinatiepatronen en de verspreiding van infectieziektes.

 “Het zou heel goed kunnen zijn dat staatsgrenzen helemaal geen rol spleen. Op kaarten van de verspreiding van ziektes zie je meestal een nationaal gemiddelde, en ze stoppen bij de grens. Dat doet geen recht aan de meervoudige werkelijkheid van deze grensregio’s.” Daarom zal Vermeulen die empirische bevindingen vertalen in cartografische kunstwerken. “Een kunstzinnige ervaring kan epidemiologen, en mensen in het algemeen, helpen om anders na te denken over grenzen en maatregelen rond de bestrijding van besmettelijke ziektes.” Horstman en Vermeulen hebben de Mingler Scholarship 2020 gewonnen. “We houden ons al geruime tijd bezig met deze materie. Het is altijd al heel relevant geweest voor de grensregio’s, maar de pandemie heeft dat alleen maar benadrukt. Samenwerking tussen de wetenschap en de kunsten op dit gebied is heel spannend en inspirerend.”

De Mingler Scholarship wordt mogelijk gemaakt door de Akademie van Kunsten en De Jonge Akademie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en wordt financieel ondersteund door het Niemeijer Fonds.

Horstman en haar collega’s Alena Kamenshchikova, Petra Wolffs, Christian Hoebe en Volker Hackert vormen met kunstenaar Marlies Vermeulen het team van Bacteria & Borders. Experimental cartography between art, lab & (daily) life

mingler scholarship caphri
cartopological chart van Dear Hunter

Lees ook

  • Concentratieproblemen. Moeite met plannen. Snel afgeleid raken. Het zijn bekende symptomen van ADHD. Steeds meer UM-studenten melden zich met ADHD-klachten bij Disability Support. Op welke manieren zit ADHD studeren in de weg? En hoe kun je ADHD-klachten verminderen tijdens je studie? Wij spraken...

  • Alisa verhuisde op 17-jarige leeftijd van Moskou naar Nederland om eerstejaars bachelorstudent Regenerative Medicine and Technology (RMT) te worden. De avontuurlijke geest van Alisa drijft haar steeds naar gloednieuwe ervaringen, zoals de RMT bacheloropleiding en haar hobby Tribal Fusion dansen.

  • Maak kennis met Lillianne Evertsz, wiens reis van het hbo naar het hoger onderwijs veerkracht belichaamt. Aanvankelijk uitgedaagd door hoge collegegelden, leken Lillianne's dromen van universitair onderwijs onbereikbaar, totdat ze een beurs ontving. Deze steun stelde haar in staat om haar gewenste...