De Sámi en Nederlandse jongeren: hoe twee werelden klimaatverandering ervaren
Valesca Venhof keek naar de invloed van klimaatverandering op de mentale gezondheid van jongeren. Hoe gaan ze om met al het slechte nieuws over het klimaat van hun toekomst? Onverschilligheid, omdat ze niet weten waar te beginnen, kenmerkt hun houding.
In haar onderzoek kijkt Valesca naar twee groepen: Nederlandse jongeren en de Sámi, de inheemse bevolking van noordelijk Scandinavië. "Ik wilde weten hoe ze omgaan met omgevingsstress, de stress die ontstaat door veranderingen in onze natuurlijke omgeving, zoals klimaatverandering, luchtvervuiling of het verdwijnen van groene ruimtes." Voor de Sámi is klimaatverandering direct voelbaar. "Ze zien hun traditionele leefwijze als rendierherders bedreigd," legt ze uit. "Dat raakt hun cultuur, hun identiteit, hun voedselzekerheid."
Bij Nederlandse jongeren ligt dat anders. "Hier is de impact minder zichtbaar, maar wel voelbaar," zegt Valesca. "Uit mijn onderzoek bleek dat 20% van de jongeren zegt dat omgevingsstress hun dagelijks functioneren verstoort. Ze slapen slechter, kunnen zich minder concentreren, maken zich zorgen over de toekomst." Toch is er een opvallende tegenstelling: 60% van de jongeren zegt dat hun eigen gedrag weinig tot geen invloed heeft op hun leefomgeving. "Dat lijkt op onverschilligheid, maar ik denk dat het complexer ligt," vertelt Valesca. "Hun houding komt niet voort uit desinteresse. Klimaatverandering raakt hen diep, maar juist daardoor ontkennen ze wat dit betekent voor hun eigen keuzes.”
Valesca’s onderzoek toont aan dat klimaatstress en ontkenning vaak samengaan. "Jongeren voelen zich machteloos," zegt ze. "Ze denken: wat kan ik in m’n eentje doen? En als ze merken dat hun omgeving, ouders, vrienden, de politiek, niet openstaan voor hun zorgen, trekken ze zich terug." Dat verklaart waarom zoveel jongeren wel bezorgd zijn, maar niet in actie komen. "Het is een vorm van psychologische verdediging," legt Valesca uit. "Als iets te groot en te eng is, is het makkelijker om de gevolgen te ontkennen of weg te stoppen."
Het is een vorm van psychologische verdediging. Als iets te groot en te eng is, is het makkelijker om de gevolgen te ontkennen of weg te stoppen.
Valesca VenhofWat kunnen we leren van de Sámi?
De Sámi hebben een hele andere relatie met de natuur dan de westerse samenleving. "Voor hen is de natuur onderdeel van wie ze zijn," zegt Valesca. "Ze weten dat in de natuur alles met elkaar verbonden is en dat je handelingen impact hebben, bijvoorbeeld voor toekomstige generaties."
In Nederland is dat anders. "Wij hebben een antropocentrisch wereldbeeld. De mens staat centraal en domineert de natuur. Dat maakt het moeilijker om de urgentie van klimaatverandering te voelen.” Toch ziet ze ook in Nederland een groeiende behoefte aan verbinding met de natuur. "Initiatieven zoals natuur op recept, waar huisartsen mensen de natuur in sturen voor hun gezondheid, laten zien dat we die verbinding weer zoeken."
De kracht van verhalen en verbinding
Valesca benadrukt dat wetenschap alleen niet genoeg is. "We praten te veel in onze eigen silo’s," zegt ze. "Klimatologen praten met klimatologen, psychologen met psychologen. Vaak noemen we het onderzoek interdisciplinair, maar het komt er niet echt van. We moeten echt samenwerken, met jongeren, met inheemse volkeren, met beleidsmakers, om oplossingen te vinden die aansluiten bij wat (jonge) mensen nodig hebben."
Een belangrijke les uit haar onderzoek: jongeren willen gehoord worden. "Ze hebben behoefte aan veilige ruimtes waar ze hun zorgen kunnen uiten, zonder dat ze raar worden aangekeken," zegt Valesca. "En ze willen praktische handvatten, niet alleen doemverhalen, maar ook voorbeelden van wat wel werkt."
Ze pleit voor intergenerationele samenwerking. "Oudere generaties hebben kennis en ervaring, jongeren kunnen veel beter out of the box denken. Als we dit combineren, kunnen we echt vooruitgang boeken." Ook systeemdenken is cruciaal: "Alles hangt met elkaar samen. Als je een tandwiel draait, beweegt de rest ook. Jongeren moeten leren dat hun keuzes impact hebben, niet alleen op het klimaat, maar ook op elkaar."
Hoop in tijden van crisis
De promovenda pleit ervoor de wereld vaker vanuit meerdere ogen te bekijken. “Door wetenschappelijke problemen niet alleen door een westerse bril te bekijken, maar ook door de ogen van andere culturen, krijg je een veel completer beeld van het probleem en de oplossingen.” Two Eyed Seeing heet deze wetenschappelijke benadering.
Van revalidatiearts tot klimaatonderzoeker
Valesca Venhofs carrière begon als revalidatiearts, veertien jaar lang werkte ze in het ziekenhuis. Langzaam maar zeker groeide haar interesse voor de relatie tussen onze leefomgeving en onze gezondheid. "Ik maakte me steeds meer zorgen over klimaatverandering en merkte dat ik eigenlijk altijd al geïnteresseerd was in gezondheid op populatieniveau."
Ze ging als milieugeneeskundige aan de slag bij de GGD Groningen en volgde een master in public health, met een specialisatie in environment and health, in Londen. Hier leerde ze het vakgebied Planetary Health kennen en zo ook haar huidige promotor Pim Martens van de onderzoeksgroep System Earth Science van de Faculty of Science and Engineering in Venlo. Op 27 maart 2026 promoveert ze aan de Universiteit Maastricht.
Valesca is realistisch. "De wereld ziet er niet best uit," geeft ze toe. "Op de klimaattop in Egypte zag ik hoe moeilijk het is om landen met verschillende belangen bij elkaar te krijgen. Maar ik zag ook jongeren en activisten die samen een onderstroom creëerden, een beweging die wel hoop geeft." Soms komen oplossingen uit onverwachte hoek en ook dat biedt hoop. In januari kreeg klimaatadvocaat Roger Cox een eredoctoraat van de Universiteit Maastricht. Hij liet zien hoe je het recht kunt gebruiken om veranderingen af te dwingen.
Haar boodschap aan (oudere) lezers? "Begin klein. Praat met jongeren in je omgeving. Ga de natuur in. Zoek verbinding. En onthoud: ook als het soms hopeloos lijkt, zijn er altijd mensen die wel in actie komen en van wie je kunt leren.”
Adviezen voor ondersteuning
Op basis van haar onderzoek bij Sámi en Nederlanders geeft Valesca zeven concrete adviezen om jongeren te helpen omgaan met klimaatstress:
- Betekenisvolle verbinding met de natuur; of het nu is door wandelen, tuinieren of natuur op recept: contact met groen vermindert stress.
- Handelingsperspectief bieden; laat jongeren zien dat hun acties wel verschil maken, hoe klein ook.
- Realistische, maar hoopvolle verhalen; geen doemdenken, maar wel eerlijk zijn over de uitdagingen.
- Ruimte voor emoties; praatgroepen of veilige plekken waar jongeren hun zorgen kunnen delen.
- Kennisoverdracht tussen generaties; ouderen en jongeren samenbrengen om van elkaar te leren.
- Disciplines doorbreken; wetenschappers, kunstenaars, beleidsmakers en jongeren moeten samen oplossingen bedenken.
- Systeemdenken stimuleren; laat zien hoe alles met elkaar verbonden is, zodat jongeren de grotere impact van hun keuzes begrijpen.
- Adaptief leiderschap; leiders die zien dat aanpassen leidt tot oplossingen.
Wil je meer weten?
Valesca’s proefschrift, "Navigating the Storm: Towards Coexisting Ways of Knowing in Approaching Environmental Distress". Op 27 maart verschijnt haar proefschrift online.
Tot slot: een vraag aan jou
Wat doe jij om klimaatstress bij jongeren (of jezelf) te verminderen?
De 50-jarige Universiteit Maastricht stelt budgetten beschikbaar voor initiatieven die bijdragen aan een sterkere verbinding tussen de universiteit en de samenleving. Heb jij ideeën die aansluiten bij de duurzaamheidsdoelen van de universiteit en die helpen wetenschappers en jongeren te verbinden rond het thema klimaatstress? Kijk voor 1 maart hoe je je idee kunt indienen.
Tekst: Patrick Marx
Foto's van: Valesca Venhof, Nikola Johnny Mirkovic, Kelly Sikkema