Van ‘mama’ tot ‘vaarwel’
Wat zeggen we aan het begin van ons leven – en aan het eind? In zijn boek Bye Bye I Love You onderzoekt taalwetenschapper Michael Erard van de Faculty of Law het verhaal achter onze eerste en laatste woorden.
Op een ochtend in Maine (VS) in 2012 liep Michael Erard door het bos toen zijn rust plotseling werd verstoord. Hij was op het stoffelijk overschot van een vrouw gestuit. Later hoorde hij dat ze dakloos was geweest, met een verslaving had geworsteld en alleen was gestorven. De doodsoorzaak bleef onbekend.
Die schokkende vondst, in combinatie met het gegeven dat hij voor het eerst vader zou worden, zette hem ertoe aan om Bye Bye I Love You te schrijven. “Toen ik die vrouw aantrof, raakte ik van slag en wilde er iets van begrijpen,” zegt hij. “Ik kreeg interesse in het verband tussen het begin van taal en het einde ervan. Maar pas toen ik uitgebreid over de dood had gelezen, in een poging om de vondst in het bos te begrijpen, voelde ik me klaar om aan dat project te beginnen.”
Wat ongezegd bleef
Erard is al sinds zijn kindertijd geïntrigeerd door taal. Hij groeide op in de Verenigde Staten in een liefdevol maar gereserveerd gezin. “Als kind voelde ik aan wanneer er iets aan de hand was, maar er werden geen woorden aan gegeven. Een voorbeeld hiervan is toen mijn vader terugkwam uit de oorlog in Vietnam; zijn ervaringen hadden hem beschadigd en ingrijpend veranderd. Er waren dingen die hij niet kon of wilde uitspreken. Dat heeft mij gevormd. Ik probeerde voortdurend te begrijpen wat er onuitgesproken bleef. Ik dacht dat als ik de regels van taal zou leren, ik andere mensen misschien beter zou kunnen begrijpen, en andersom.”
Het zal ook geen verwondering wekken dat Erard taalwetenschap en taal ging studeren en uiteindelijk promoveerde. Sindsdien volgt hij in zijn carrière twee sporen. “Het ene spoor is het samenwerken met wetenschappers aan onderzoeksvoorstellen, zoals ik nu doe voor de Universiteit Maastricht. Dat geeft me de ondersteuning en structuur voor mijn andere spoor: schrijven. Het grootste deel van mijn werk gaat over taal en de mensen die taal gebruiken.”
Puur geluk
Erard begon te lezen over antropologie en geboorte, dood, sterven en begrafenisrituelen. Hij ging ook op zoek naar data. “Het idee van iemands laatste woorden was nog niet echt onderzocht, dus dat was een uitdaging. Het was puur geluk dat ik in Montreal een archief tegenkwam met gegevens van een onderzoek dat meer dan 125 jaar geleden was uitgevoerd in het Johns Hopkins Hospital in Baltimore. Tussen de aantekeningen van artsen en verpleegkundigen stonden beschrijvingen van wat mensen zeiden en deden in het uur van hun dood.”
Communicatiekanaal
In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn onze eerste en laatste woorden vaak eenvoudig of zelfs onduidelijk. Neem bijvoorbeeld ‘mama’ en ‘papa’, waarbij een baby niet eens begrijpt wat hij zegt. En mooie, iconische laatste zinnen, zoals die van Oscar Wilde: ‘Mijn behang en ik hebben ruzie’... Dat zijn uitzonderingen. De meeste mensen zijn stil, brabbelen of maken alleen maar geluiden. Als iemand sterft, sluit zijn communicatiekanaal zich. Het gaat open als we baby's zijn en blijft dat ons hele leven, totdat het aan het einde geleidelijk weer dicht gaat."
Zijn advies: voer zinvolle gesprekken terwijl het kanaal nog open is. "En respecteer het belang van aanwezigheid aan het einde van het leven. Mensen zijn gemaakt voor interactie. Zelfs aan het einde blijft die verplichting bestaan. Soms houdt alleen al je fysieke aanwezigheid iemand in leven, omdat het lichaam reageert op de herinnering aan interactie. Maar op een bepaald moment kan weggaan – bijvoorbeeld door de kamer te verlaten – de stervende in staat stellen om los te laten. Op dat moment lijken ze te begrijpen: jij bent weggegaan, nu kan ik ook weggaan.”
Nog niet klaar
Het boek zou ook ingaan op de toekomst van laatste woorden en hoe technologie deze zou kunnen veranderen, maar Erard besloot dat voor een apart project te bewaren. Hij geeft wel alvast een voorproefje: "Uiteindelijk zullen hersen-computer-interface-devices goedkoop en eenvoudig genoeg worden om te gebruiken bij stervende mensen die niet meer reageren. Maar ethisch, juridisch en persoonlijk zijn we daar nog niet klaar voor. Wat gebeurt er als zo iemand reageert? Hoe kunnen we beoordelen of iemand in die situatie nog wilsbekwaam is? Wat is de juridische status van die woorden? Kunnen mensen daarmee hun testament wijzigen? Dat weten we nog niet. We hebben absoluut duidelijkere kaders nodig voor het beoordelen van het taalvermogen."
Zak met aarde
Hoe ziet zijn eigen toekomst eruit? “Ik zou graag een onderzoeksprogramma opzetten rond communicatie, ethiek en rituelen rond het levenseinde. Op kortere termijn denk ik aan een boek dat specifiek gaat over rituele laatste woorden. Sommige grote religies schrijven woorden voor die op het moment van overlijden moeten worden uitgesproken. In de islam is dat bijvoorbeeld de shahada: ‘Er is geen godheid dan alleen God’. Dat is het eerste wat in het oor van een baby wordt gefluisterd, en idealiter het laatste wat iemand zegt voordat hij sterft. Ik wil weten hoe vaak families deze rituelen daadwerkelijk uitvoeren, want in de praktijk worden ze vaak aangepast, geïmproviseerd of zelfs vergeten."
Erard kan hier zelf van meepraten. “Sommige mensen uit Texas die buiten de staat wonen, willen dat hun kinderen op Texaanse bodem worden geboren. Mijn vrouw en ik zijn geen Texaanse nationalisten, maar we vonden het wel leuk om te doen, dus hebben we aarde meegenomen van de boerderij van haar overgrootouders. Maar tijdens de bevalling zijn we het helemaal vergeten en verloor het meteen zijn belang. Nu staat die zak aarde gewoon in onze garage.”
Tekst: Milou Schreuders
Beeld: Philip Driessen
Lees ook
-
Cellen, pigmenten of voedsel: kijken door de ogen van een microscoop
Hoe maak je de kleinste cellen zichtbaar? Dat kan bij het Microscopy CORE Lab. Kèvin Knoops leidt dit onderzoeksplatform voor microscopie.
-
Darmbacterie kan helpen gewicht beter op peil te houden na afvallen
Onderzoekers van de Universiteit Maastricht (UM) en Wageningen University (WU) hebben een veelbelovende ontdekking gedaan in de strijd tegen overgewicht. Uit een nieuwe klinische studie blijkt dat een specifieke darmbacterie kan helpen om gewichtstoename na een afslankdieet te beperken.UM news
-
Samenwerkend team van Maastricht University ontvangt financiering van Open Science NL
Een multidisciplinair team van UM-onderzoekers en ondersteunend personeel heeft een subsidie van €250.000 ontvangen van Open Science NL. Hun project zal een onderdeel van academisch onderzoek belichten dat vaak over het hoofd gezien wordt: de mensen die er achter de schermen aan bijdragen.
