Donna Yates benoemd tot UNESCO-Leerstoelhouder in cultureel erfgoed en opkomende criminaliteit

Yates is erg blij met de benoeming. “Benoemd worden tot UNESCO-Leerstoelhouder is een eer, maar nog meer is het een kans om samen iets betekenisvol te doen”, legt ze uit. “UNESCO heeft sterke ideeën en doelen die ik deel. Ik ben blij dat ik op verschillende manieren met UNESCO kan samenwerken om de culturele erfgoedproblemen van de toekomst aan te pakken.”

Jan Smits, rector en voormalig decaan van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid is ook erg blij dat UNESCO deze nieuwe leerstoel heeft willen vestigen aan de Universiteit Maastricht: “Dit bevestigt het profiel van onze universiteit waarin fundamenteel onderzoek ook leidt tot praktische inzichten voor beleidmakers en anderen. Er is geen betere collega dan Donna om op deze nieuwe leerstoel te worden benoemd.”
 

Toekomstgericht onderzoek

De Leerstoel vult een belangrijk gat in onderzoek. Er zijn systemen ontwikkeld om criminaliteit tegen cultureel erfgoed te bestrijden zoals dit bestond in het verleden, maar er is veel minder aandacht besteed aan hoe dergelijke misdrijven zich in de toekomst kunnen ontwikkelen. Daarom focust Yates zich specifiek op toekomstgericht onderzoek om risico’s te identificeren voordat het grote problemen worden. “We leven in een situatie waarin de technologie om ons heen drastisch verandert, en toch blijven we het cultureel erfgoed beschermen tegen misdaden uit het verleden. We houden geen rekening met de realiteit. Het doel van deze Leerstoel is niet om het cultureel erfgoed direct te beschermen tegen toekomstige misdaden. We moeten eerst fundamenteel nadenken over wat erfgoedmisdrijven precies inhouden en waar ze naartoe gaan, voordat we überhaupt kunnen beginnen met beschermen.”
 

Klimaatverandering en AI

Een van de onderwerpen die Yates wil onderzoeken, is klimaatverandering en (onverwachte) vormen van erfgoedcriminaliteit die verband houden met sociale druk. Ze geeft een paar voorbeelden: “De afgelopen jaren begonnen mensen plotseling soep naar schilderijen te gooien, zichzelf aan schilderijen vast te lijmen en met rood krijt Stonehenge te bespuiten als onderdeel van klimaatprotesten. Ik denk niet dat iemand dit had voorspeld, omdat het verband ingewikkeld lijkt.”

Een ander scenario is het verlies van ooit vruchtbare landbouwgrond door veranderede weerpatronen of een stijgende zeespiegel. Dit zou gemeenschappen kunnen dwingen om gebieden rond archeologische vindplaatsen te verlaten. Zonder lokale bevolking die de vindplaatsen bewaakt en beschermt, kunnen deze kwetsbaarder worden voor plundering.

Maar het is niet alleen klimaatverandering die kan leiden tot nieuwe vormen van erfgoedcriminaliteit. Kunstmatige intelligentie (AI) en grote taalmodellen (LLM’s) zullen hier ook een rol in spelen. Nieuwe technologieën zouden bijvoorbeeld kunstvervalsing kunnen transformeren. AI-systemen die getraind zijn op het complete oeuvre van een kunstenaar zouden op een dag zeer overtuigende nieuwe werken in de stijl van die kunstenaar kunnen genereren, compleet met plausibele documentatie en herkomstbewijs.
 

Nieuw kader

Een centraal doel van de UNESCO-leerstoel is om academisch onderzoek te vertalen naar praktische inzichten voor beleidsmakers, wethandhavingsinstanties en culturele instellingen. Een eerste stap is het documenteren van huidige vormen van erfgoedcriminaliteit en het identificeren van mogelijke toekomstige scenario’s. Van daaruit zal het onderzoek worden ontwikkeld tot risico- en dreigingskaders die besluitvormers helpen zich voor te bereiden op opkomende uitdagingen.

Uiteindelijk hoop Yates dat de leerstoel zal bijdragen aan een breder begrip van waarom cultureel erfgoed überhaupt belangrijk is. “Cultureel erfgoed is nauw verbonden met identiteit. Persoonlijke identiteit, nationale identiteit en de identiteit van gemeenschappen”, legt ze uit. “Verlies van erfgoed wordt heel gemakkelijk herkend en ervaren als identiteitsverlies en cultureel verlies. Vernietiging, diefstal van cultureel erfgoed enzovoort kunnen worden gebruikt als een vorm van culturele uitwissing. Misdrijven tegen erfgoed zijn misdrijven tegen ons.”

Foto: Antonia Waltermann