3 oktober 2022
Afscheidsinterview prof. dr. Fons Coomans

Mensenrechten van toekomstige generaties: onze zorg?

Na jaren van betekenisvol werk voor onze universiteit gaf prof. dr. Fons Coomans op 2 september zijn afscheidsrede voor de Faculteit der Rechtsgeleerdheid. Hij bestudeerde belangrijke vragen rondom mensenrechten. Want wat betekenen die eigenlijk in de praktijk? Wat kun je er als burger mee? En hebben toekomstige generaties nog wel mensenrechten?

fons coomans

Stem van toekomstige generaties

We dragen dus verantwoordelijkheid voor de mensenrechten van toekomstige generaties. Maar hoe geef je rechten aan ongeboren personen? “Juridisch is dat niet mogelijk”, aldus Fons. “Toekomstige generaties hebben namelijk letterlijk geen stem. Maar we kunnen wel mensen die nú leven vertegenwoordigers maken. Zo heb je in Israël, Hongarije en Wales ombudspersonen die optreden als een soort guardians van volgende generaties: ze spreken namens hen. Ook in Nederland hebben we een onofficiële ‘waarnemend ombudsman’.”

Armoede: een mensenrechtenprobleem?

Ook in het hier en nu staan mensenrechten (helaas) regelmatig ter discussie. Een actueel voorbeeld is de armoedekwestie in Nederland. De inflatie en stijgende (energie)rekeningen zorgen ervoor dat veel mensen in financiële problemen komen: een kritieke situatie dus. “Maar is dat een mensenrechtenprobleem? Als je armoede in juridische termen probeert te vatten, dan kun je zeggen: ja, dat is een mensenrechtenprobleem. Denk aan het recht op een fatsoenlijk bestaansminimum. In Nederland is er een redelijk vangnet van uitkeringen en de bijstand, maar dat is lang niet genoeg. Armoede wordt nog steeds vooral gezien als een individuele verantwoordelijkheid en zo behandelt onze overheid het ook.”

Fons ziet dat anders. “Door het beleid van privatisering en marktwerking in de energievoorziening, zorg en huisvesting van de afgelopen jaren zijn mensen aan hun lot overgelaten. Het is dus echt wel een kwestie van oorzaak en gevolg. Je kunt zelfs zeggen dat de overheid op dit moment verplichtingen van mensenrechten niet nakomt. Maar die gedachtegang is nog niet bij iedereen doorgedrongen: als armoede een mensenrechtenprobleem is, dan horen daar ook verplichtingen bij. En daar hebben mensen geen zin in.”

Als armoede een mensenrechtenprobleem is, dan horen daar ook verplichtingen bij. En daar hebben mensen geen zin in.
Fons Coomans

Mensenrechten in de praktijk

fons coomans

Fons’ woorden maken duidelijk dat we ook de komende jaren genoeg te bespreken hebben als het gaat over mensenrechten. Wat zien we ervan terug in de praktijk? “Als wetenschappers mengen we ons met onze ideeën in het academisch debat. We hopen dan dat overheden iets met onze ideeën gaan doen. Dat ze een op mensenrechten gebaseerd armoedebeleid gaan voeren bijvoorbeeld. In Nederland worden onze mensenrechtelijke verplichtingen die voortkomen uit verdragen helaas nog te weinig gebruikt als leidraad voor wet- en regelgeving.”

En dus proberen deskundigen hun stem zo veel mogelijk te laten horen. “De Universiteit Maastricht organiseert en coördineert begin 2023 bijvoorbeeld een deskundigenbijeenkomst over mensenrechten van toekomstige generaties waar we op papier proberen te zetten wat die mensenrechten zijn en welke verplichtingen landen van nu en die van de toekomst hebben. We hopen met onze expert opinion op die manier bij te dragen aan het waarborgen van mensenrechten. Het is natuurlijk een proces van de lange adem, maar we moeten érgens beginnen met het uitdagen van onze maatschappelijke verantwoordelijkheid.”

Dat Fons afscheid neemt, betekent niet dat dit soort projecten en onderzoeken stil komen te liggen. Sterker nog, hij blijft zich bezighouden met mensrechtelijke thema’s. “En met projecten als Shelter City voor mensenrechtenverdedigers en het faciliteren van onderwijsplekken voor vluchtelingen in Zuid-Limburg. Kortom: ik blijf als emeritus-hoogleraar actief bij de Universiteit Maastricht.”

Door: Jodi Bel (via Letterdesk), fotografie: Jonathan Vos