Een hoax – dat is precies wat ze willen dat je denkt

Hoax is het nieuwe boek van Jan-Willem van Prooijen. Hierin onderzoekt hij waarom complottheorieën in opkomst zijn en hoe ze democratie en sociale cohesie ondermijnen.

Al sinds 2008 bestudeert Jan-Willem van Prooijen complottheorieën. Hij wilde zijn inzichten en ontdekkingen delen met een breed publiek. Het resultaat is Hoax – Waarom mensen in complottheorieën geloven. “Het onderwerp heeft de afgelopen jaren veel aandacht gekregen, vooral sinds de [COVID-19] pandemie en [voormalig president van de VS Donald] Trump. Het is een actueel onderwerp, ook op persoonlijk niveau: veel mensen kennen iemand in hun directe omgeving die gelooft in complottheorieën. Daar moeten ze mee leren omgaan.”

De aanslagen van 11 september 2021 en de complottheorieën die daaruit voortkwamen, waren de eerste aanleiding voor Van Prooijens interesse in het onderwerp. “Het viel me op dat sommige vrienden – intelligente, redelijk succesvolle mensen – erin geloofden. Het is dus niet alleen een randverschijnsel. Het intrigeerde me en er was op dat moment weinig over bekend.”

Sterke verhalen met een simpele uitleg

Een complottheorie is het geloof dat mensen of organisaties in het geheim samenspannen om wrede doelen te bereiken. Het geloof in deze samenzweringen is niet altijd ongegrond. Ze zijn onbewezen, onwaarschijnlijk en meestal, maar niet altijd, onwaar. Samenzweringen komen zeker voor, meestal in de vorm van corruptie. “Denk aan geheime afspraken tussen politici of op de werkvloer; denk aan het dieselschandaal bij Volkswagen en omkoping bij FIFA… In landen waar veel corruptie voorkomt, zijn burgers begrijpelijkerwijs sneller geneigd in complottheorieën te geloven.”

Van Prooijen verwijst naar een enquête die in 2017 in de VS werd gehouden. Meer dan 60% van de bevolking gaf aan te geloven dat de moord op Kennedy een samenzwering was, terwijl slechts 1% geloofde dat de aarde plat is. Het lijkt grappig, maar het aanhangen van complottheorieën heeft ook ernstige neveneffecten: kinderen worden minder gevaccineerd voor bijvoorbeeld mazelen, er zijn meer gewelddadige protesten en de polarisatie neemt toe.
 
Volgens onderzoek hangen complottheorieën samen met het overschatten van de eigen kennis, waarbij de volgers de voorkeur geven aan een eenvoudiger wereldbeeld. “Uiteindelijk bieden zelfs ingewikkelde complottheorieën een simpele verklaring voor zeer complexe verschijnselen. Dat zorgt ervoor dat de volgers zelfverzekerder zijn over hun begrip van de wereld.” Van Prooijen wijst ook op het verband tussen narcisme en het geloof in complottheorieën. “Mensen die structureel hun eigen kennis en kunde overschatten, zijn vatbaarder.”
 

Duivelse, pedofiele ruimtehagedissen en sociale media

Internet en sociale media hebben zeker hun invloed gehad. Informatie verspreidt zich sneller dan ooit tevoren. “Het duurde maanden voordat complottheorieën over Pearl Harbour mensen bereikten, dat kost nu slechts een uur. Maar dat betekent niet dat het nu erger is dan ooit. Complottheorieën zijn van alle tijden: ze laaiden bijvoorbeeld ook op tijdens de middeleeuwen of in de jaren ’30.”

Een ander probleem vormen de zogenoemde echokamers. Dit zijn online plekken, waaronder feeds op social media die worden samengesteld door algoritmes, die de gebruikers voeden met hun eigen wereldbeeld. Hierdoor worden gebruikers niet gecorrigeerd door hun sociale omgeving. Ze begrijpen niet dat de meerderheid hun mening vreemd of gek vindt. Volgens sommigen is dit de reden dat bizarre theorieën, zoals over een platte aarde of over duivelse, pedofiele ruimtehagedissen die over ons regeren, steeds populairder worden. “Je ziet in je echokamer alleen dat jouw opvatting algemeen wordt aanvaard en dat is genoeg om verder overtuigd te raken.” 

De interactieve aard van sociale media is gunstig voor complottheorieën, en niet alleen vanwege het gebrek aan kwaliteitscontrole. “Echt nieuws veroudert snel: je post het en aan het einde van de dag heeft het zijn nieuwswaarde verloren. Er is een vroege consumptiepiek, maar die verdwijnt snel. Nepnieuws en complottheorieën verouderen niet zo snel: ze worden steeds opnieuw gepost en ze blijven hangen.” Omdat ze afwijken van de algemeen aanvaarde opvattingen, kun je nieuwe doelgroepen langere tijd bereiken. Zulke berichten behouden hun nieuws-, schok- en dus entertainmentwaarde.

Bookcover Hoax

Jan-Willem van Prooijens boek Hoax is nu verkrijgbaar.

De een wint wat de ander verliest

Sommige complottheorieën bestaan voor financieel gewin. “Influencers, zoals Alex Jones voordat hij werd veroordeeld voor laster, verdienen miljoenen aan voortdurende complottheorieën die hun volgers activeren en manipuleren. Politici zetten complottheorieën in om hun ideeën te verkondigen en kiezers bang te maken en te mobiliseren.” Van Prooijen geeft aan dat populisme voorkomt op beide kanten van het politieke spectrum, maar hij wijst erop dat rechtse politici er tijdens verkiezingen aanzienlijk meer voordeel uit halen.

Een voorbeeld van een politiek relevante complottheorie is de beweging van soevereine burgers. Die gelooft dat je jezelf overheidsonafhankelijk kan verklaren, waarmee je jezelf boven de wetten van het land plaatst, zoals de verplichting om belasting te betalen. “Mensen gebruiken neppe diplomatenstickers, downloaden en printen hun eigen rijbewijzen, enzovoort. Dit is illegaal en erg problematisch, vooral voor de mensen zelf. Ze krijgen financiële en juridische problemen.”

Je moet er misschien om lachen, maar het is een heus probleem. “Er zijn ongeveer 10.000 mensen in Nederland die de Belastingdienst lieten weten zichzelf soeverein te verklaren. Het zijn vaak wanhopige mensen die dit zien als een uitweg.” Van Prooijen voegt toe dat er de (onjuiste) overtuiging bestaat dat de Nederlandse overheid €1,5 miljoen voor iedere burger heeft gereserveerd.
 

Respect en intellectuele bescheidenheid

Tijdens de pandemie ontstond in Nederland de term ‘wappie’. Dit label werd gegeven aan diegenen die openlijk aanhangers waren van complottheorieën. Het weerspiegelde een begrijpelijke wens om af te wijzen en buiten te sluiten. Maar volgens Van Prooijen ondermijnt de term het fundament van een democratische burgersamenleving. “Met dit boek wil ik zorgen voor meer begrip tussen mensen en laten zien dat iedereen kan vallen voor complottheorieën. Natuurlijk, sommige mensen zijn beïnvloedbaarder dan anderen. Maar dat betekent niet dat ze gek zijn.”

Boven alles wil hij dat de dialoog wordt voortgezet. “In het laatste hoofdstuk geef ik advies over hoe je kunt blijven praten met mensen om je heen die zijn gevallen voor complottheorieën.” Het is daarbij belangrijk om te onthouden dat de hartstocht en verdedigingskracht van de volgers vanuit hun eigen oogpunt begrijpelijk is. Als het echt waar zou zijn dat de overheid in het geheim microchips plaatst bij mensen, zou je dat ook van de daken willen schreeuwen. En je zou ook gefrustreerd raken van de mensen die die waarheid niet onder ogen kunnen of willen komen en er niets aan willen doen.

Dialoog is niet gemakkelijk en het werkt niet altijd,” waarschuwt Van Prooijen. “Allereerst moet je niet vijandig reageren. Het is heel belangrijk om een sfeer van wederzijds respect te creëren en van daaruit tegenargumenten te geven op hun perspectief. Het helpt ook als je daadwerkelijk iets weet over de onderwerpen die je bespreekt.” Net zoals de acties die mensen ondernemen als ze vasthouden aan onjuiste overtuigingen problematisch kunnen zijn, denkt Van Prooijen dat de polarisatie tussen gelovers en niet-gelovers van complottheorieën en nepnieuws een groot probleem vormt.

Nu influencers het internet gebruiken om complottheorieën uit te buiten voor financieel gewin, zullen we mensen over het algemeen beter moeten onderwijzen, zeker op de middelbare school. We moeten ze leren hoe ze deze technieken kunnen herkennen en vooral om kritisch te denken, om alle bewijzen in acht te nemen en rationeel te overwegen. Intellectuele bescheidenheid, het besef dat je eigenlijk niet zo veel weet over de wereld, is belangrijker dan ooit.”

Tekst: Florian Raith

“Intellectuele bescheidenheid, het besef dat je eigenlijk niet zo veel weet over de wereld, is belangrijker dan ooit.”
Jan-Willem van Prooijen

Lees ook

  • Hoe ziet de duurzame stad van de toekomst eruit? Om die vraag te beantwoorden moet je niet alleen te rade gaan bij experts, zegt postdoctoraal onderzoeker Özlemnur Ataol. Ook de jongste gebruikers van de stad, kinderen en jongeren, moeten gehoord worden. Een stad waarin zij kunnen floreren, is...

  • De Universiteit Maastricht draagt zorg voor veel markante gebouwen die we allemaal kennen. Door ze een nieuwe bestemming te geven, behouden we deze iconen en geven we ze een nieuwe invulling, waardoor ze het kloppende hart vormen van een bruisende stad. 

  • Wat betekent het om te wonen, werken, ondernemen en leven in een stad en regio met een internationale universiteit. Wat merk je ervan en wat heb je er eigenlijk aan? We vroegen het aan Marcell Ignéczi. Hij kwam naar Zuid-Limburg om te studeren aan het Department of Advanced Computing Sciences van de...