21 maart 2022
Afscheidscollege Aalt Willem Heringa

Hoffelijk met een sterke constitutie

Na 35 jaar aan de Universiteit Maastricht geeft hoogleraar Constitutioneel Recht Aalt Willem Heringa op 25 maart zijn afscheidscollege. Hij blikt terug op een succesvolle loopbaan en kijkt vooruit naar de rol van rechtbanken in Nederland en Europa.

Aalt Willem Heringa

Disproportionele straf

“Rechters konden alleen de wet interpreteren, maar niet niet toepassen vanwege het feit dat de straf disproportioneel was.” Heringa heeft een pragmatische oplossing: “Als de wet beginselen schendt, zouden rechters dat in hun vonnis mee moeten kunnen nemen en aan het parlement moeten teruggeven om te repareren. Dan zou er tenminste over de wet gediscussieerd worden.” Proportionaliteit is een rechtsbeginsel, bijvoorbeeld in het strafrecht, dat dicteert dat de straf in verhouding staat tot het misdrijf.

“Als het over de BTW was gegaan, had de rechter kunnen ingrijpen, omdat dit onder Europese wetgeving geregeld is. Daardoor kunnen rechters wetten toetsen aan beginselen als proportionaliteit. Maar onder de Nederlandse wet kunnen ze dat niet, wat volkomen arbitrair is en niet uit te leggen…” EU-recht gaat boven nationaal recht op gebieden als privacy- of mededingingsrecht. “Maar dit is niet van toepassing op sociale zekerheid en andere nationale aangelegenheden. Dat is een absurde anomalie.”

Democratie onder druk

Een extreem voorbeeld van het spanningsveld tussen Europese en nationale wetten is de Poolse regering, die in feite het institutionele hof buitenspel heeft gezet. “Ze hebben een instituut opgezet vol met politieke vriendjes om rechters tot de orde te roepen. Europese wetgeving verbiedt dat regeringen macht uitoefenen over hun rechters en de gevolgen daarvan brachten enkele juridische tekortkomingen van de EU aan het licht.”

Omdat de EU is opgezet als een economische gemeenschap heeft het weinig effectieve mechanismen om druk uit te oefenen. Artikel 7 van het EU-Verdrag schrijft voor dat sancties of vergelijkbare maatregelen alleen unaniem kunnen worden opgelegd. Dit is bij mensenrechtenschendingen in Polen en Hongarije problematisch gebleken, omdat geen van de twee tegen de ander zal stemmen. Eén veto kan alles tegenhouden.”

Blijvende erfenis

Zijn afscheidscollege biedt hem ook de gelegenheid om terug te blikken op een lange en succesvolle carrière. Heringa kwam in 1987 naar de Rijksuniversiteit Limburg (zoals die toen heette), omdat hij zich aangetrokken voelde door de vrijheid om nieuwe dingen te proberen, en door de dynamische sfeer. “Ik greep de gelegenheid aan om een cursus Europees recht op te zetten in plaats van over het recht van slechts één staat. Nederlands recht was alleen maar een onderdeel en stond niet centraal.”

Heringa speelde een belangrijke rol bij de oprichting van de European Law School van de Universiteit Maastricht en in zijn acht jaar als decaan van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid maakte hij de omschakeling naar Engels mee. “Dat was een belangrijke doorbraak: het stelde ons in staat om wetenschappers en studenten vanuit heel Europa aan te trekken. Uiteraard gaat de kwaliteit omhoog als je in een veel grotere vijver kunt vissen.”

Heringa maakt zijn eigen rol in het succes van de faculteit graag kleiner: “Ik was er toevallig bij betrokken. Veel mensen hebben heel hard gewerkt om ons te brengen waar we nu zijn.” Hij heeft zich voorgenomen om “op een goede manier te vertrekken en niet rond te blijven hangen”, maar doet dat wel met een gevoel van trots op de bruisende gemeenschap en de duidelijke identiteit waaraan hij zoveel heeft bijgedragen. Maakt hij zich zorgen over de toekomst van de European Law School zonder hem? “Ze is nu 18 jaar oud en zal haar eigen weg wel vinden…”

Door: Florian Raith, foto's: Philip Driessen