Kabinet: 25 miljoen euro voor uitbreiding Maastrichtse ETPathfinder

De extra overheidssteun is vastgelegd in de beleidsbrief van het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen, die vrijdag in de ministerraad is vastgesteld. Met het besluit krijgt ETPathfinder een uitbreiding waarin onderdelen en systemen van de toekomstige Einstein Telescope op ware schaal en bovengronds kunnen worden beproefd.

De plannen voor het Einstein Telescope Low-Frequency Center (ET-LFC) voorzien in de toevoeging van twee nieuwe hoge cleanrooms tegen de bestaande ETPathfinder-hal. In de nieuwe hallen passen optische, cryogene, vacuum en ophangingsinstallaties op de schaal die ook in de uiteindelijke Einstein Telescope nodig zijn en die verbonden worden met de Pathfinder.

ETPathfinder, een project dat gezamenlijk wordt geleid door Nikhef en de Universiteit Maastricht (UM), is een R&D infrastructuur voor het testen en ontwikkelen van innovatieve concepten en technieken voor de Einstein Telescope. Meer dan 20 instellingen uit acht landen werken samen in de ET Pathfinder faciliteit in Maastricht.

Nikhef-directeur Jorgen D'Hondt verwelkomt de steun van het kabinet. “De technologie die we nodig hebben om met de Einstein Telescoop diep in het universum te kijken, moet nog worden ontwikkeld. Dat kan alleen via sterke internationale samenwerking waarvoor we als nationaal instituut Nikhef het voortouw nemen. Ik ben enorm verheugd dat we met het nieuwe centrum nu kunnen bouwen we aan een unieke, centrale Europese onderzoeksinfrastructuur die hierin een sleutelrol zal spelen.”

Onderzoeksleider voor ETPathfinder en UM-hoogleraar Stefan Hild noemt de steun voor een uitgebreide R&D faciliteit een droom die uitkomt. "We zijn absoluut verheugd om ET Pathfinder te kunnen uitbouwen. Toevoeging van twee spiegeltorens op ware schaal biedt de mogelijkheid om samen met partners uit heel Europa de cruciale elementen van ET te valideren. Tot een gevoeligheid van een honderdste van de afmeting van een proton."

Einstein Telescope is een voorgestelde nieuwe detector voor het waarnemen van zwaartekrachtsgolven uit het universum. De installatie observeert de afstanden tussen roerloze spiegels in tunnels om golfbewegingen van de ruimte zelf te meten. 

Die golfbewegingen ontstaan door heftige botsingen van zwarte gaten of neutronensterren in het heelal. De trillingen kunnen worden gebruikt om de oorsprong en ontwikkeling van het universum te bestuderen. 

Zwaartekrachtsgolven ontstaan bij zeer heftige gebeurtenissen in het heelal maar geven extreem kleine effecten op aarde. Hun bestaan werd al een eeuw geleden voorzien, maar ze werden in 2015 voor het eerst daadwerkelijk gemeten.

De Einstein Telescope is een veel gevoeliger versie van bestaande zwaartekrachtsgolfdetectoren in de VS, Europa en Japan. Daartoe wordt de installatie veel groter, met kilometers lange armen, en gebouwd in diepe ondergrondse tunnels om verstoringen te vermijden. Daarnaast zullen lasers met langere golflengtes worden gebruikt, en worden sommige spiegels extreem ver afgekoeld. De benodigde technieken daarbij zijn nog in ontwikkeling.

Voor Einstein Telescope worden op tal van plaatsen in Europa al nieuwe technieken ontwikkeld voor het meetsysteem, die uiteindelijk in de telescoop moeten samenkomen. De uitbreiding van ET Pathfinder zal deze integratie vergemakkelijken.

De bouw van het ET observatorium wordt daardoor sneller en goedkoper, is de inzet. 

Eerder sprak Nederland zijn steun uit voor de bouw van de Einstein Telescope. Een plan wordt voorbereid voor bouw in de Maas-Rijn Euregio bezuiden Maastricht. Het Nationaal Groeifonds zegde daarvoor eerder al 42 miljoen euro als startsubsidue toe, met een reservering van 870 miljoen voor daadwerkelijke bouw.

Het Nationaal instituut voor subatomaire fysica Nikhef is een van de initiatiefnemers van de Einstein Telescope. Nikhef is een samenwerking van NWO en zes universiteiten en nauw betrokken bij het onderzoek naar zwaartekrachtsgolven met ondermeer de Virgo-detector in Italië en de LIGO-detectoren in de VS.

De financiering van het plan vanuit het ministerie komt bovenop het voornemen van de Provincie Limburg om 4 miljoen euro te steken in de bouwkundige voorbereidingen van de uitbreiding. Formeel wordt daarover in mei een besluit verwacht.