“Propaganda was historisch gezien zelden een pure leugen”
Een interfacultair onderzoeksteam van de UM onderzoekt de rol van desinformatie in de samenleving
Wat als informatie die verstrekt wordt via sociale media, de krant of televisie bewust misleidt? Wat zijn daarvan de gevolgen en wat kun je er als samenleving aan doen? Ook in Nederland hebben we steeds meer te maken met deze vorm van desinformatie. Het raakt alle lagen van de bevolking en is een uitdaging die ons allemaal aangaat. Voor de overheid aanleiding om het onderwerp desinformatie op te nemen in de lijst van toekomstige maatschappelijke uitdagingen.
Om de grootte van de uitdaging beter in kaart te krijgen is sectorplan 'Onderwijs, burgerschap en democratie' opgezet, een landelijk samenwerkingsprogramma van Nederlandse universiteiten, waarbinnen de Universiteit Maastricht zich specifiek richt op onderzoek naar ‘Desinformatie & Democratie’. Aan de UM werken onderzoekers van vier faculteiten samen om te begrijpen hoe desinformatie ontstaat en zich verspreidt. Naast de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen, maken ook onderzoekers van de Faculty of Psychology and Neuroscience, Faculteit der Rechtsgeleerdheid en de School of Business and Economics deel uit van het interdisciplinaire onderzoeksteam.
Kijken naar de algemene informatievoorziening in de samenleving
Historicus Betto van Waarden is als onderzoeker en docent namens de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen verbonden. “Omdat de reikwijdte van desinformatie zo groot is, doen we onderzoek vanuit verschillende disciplines en invalshoeken. Daarnaast werken we ook deels samen met de Vrije Universiteit en de Universiteit van Amsterdam. En vorig jaar is in Utrecht een speciale onderzoeksgroep opgezet over desinformatie. Daarnaast worden ook landelijke bijeenkomsten georganiseerd over het thema. Daar zijn wij ook bij aanwezig”, aldus Van Waarden.
De interdisciplinaire opzet van het onderzoek is een belangrijke meerwaarde. Wat breed speelt in de samenleving moet breed worden onderzocht. Maar als desinformatie vanuit zoveel verschillende disciplines wordt benaderd, kun je als onderzoeksgroep dan eigenlijk werken vanuit één definitie? Van Waarden: “Desinformatie kan door faculteiten op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Wat we vooral niet willen is dat we het alleen over tweets gaan hebben, we willen juist kijken naar de algemene informatievoorziening in de samenleving. In de breedte dus. Concreet gesteld is desinformatie het bewust verspreiden van onjuiste of misleidende informatie met een politiek of sociaal doel.”
Diagnose en remedie
Van Waarden: “Zie het onderzoek maar als tweeledig: we stellen een diagnose en proberen een remedie te vinden, zonder dat we voorbijgaan aan de bijwerkingen, want die zijn er ook. We beginnen met het in kaart brengen, de diagnose zeg maar. Waar treffen we desinformatie aan in de media en hoe gaan we daar mee om? Welk beleid is nodig, bijvoorbeeld op het gebied van regels voor het omroepbestel en sociale media. Daar zie je dat de verschillende disciplines, verschillende interessante invalshoeken te bieden hebben. Onderwerpen als confirmation bias, groepsgedrag en identiteit worden vanuit verschillende invalshoeken onderzocht en leren ons bijvoorbeeld dat je niet zomaar opeens van mening verandert omdat je bepaalde informatie krijgt.”
Volgens Van Waarden is informatie er altijd en overal. Als je maar steeds bloot wordt gesteld aan een bepaald gedachtegoed gaat dat langzaam maar zeker een effect hebben. “Om dat effect te kunnen begrijpen, moeten we dus heel breed kijken en het volledige medialandschap door de decennia heen analyseren. Daarbij speelt de geschiedenis vanzelfsprekend een belangrijke rol. Propaganda was historisch gezien zelden een pure leugen. Wie mensen wil overtuigen, gebruikt juist zoveel mogelijk kloppende feiten en verdraait alleen de selectie en de framing. Dat inzicht is veel ouder dan sociale media. De interdisciplinaire opzet helpt ons om de grotere context in kaart te brengen en te leren begrijpen.”
Betto van Waarden is historicus aan de Universiteit Maastricht en auteur van het boek Politicians and Mass Media in the Age of Empire (Cambridge University Press, 2025). Komend jaar leidt hij een onderzoeksproject over ‘De geschiedenis van de waarheid in de Nederlandse democratie’, gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).
Wie de wereld met zelfvertrouwen en weerbaarheid tegemoet treedt, is veel beter in staat om te gaan met alles wat er op je afkomt.
Wantrouwen als bijwerking van de remedie
Het probleem van desinformatie is niet zozeer de verkregen informatie zelf, maar een gebrek aan vertrouwen in onder andere media-aanbieders, instituties en organisaties, aldus Van Waarden. “Als je het over een mogelijke remedie hebt, denk je al snel aan een betere mediageletterdheid: we moeten kritische mediaconsumenten creëren. Hoewel je daarin ook kan doorslaan. Als je zegt: wantrouw wat je leest en je blijft dát benadrukken, gaan mensen op een gegeven moment alles wantrouwen. Dat is een mooi voorbeeld van een bijwerking van de remedie. Eigenlijk is er dan in de democratie op de lange termijn een veel groter probleem dan een paar nepnieuwsberichten die uiteindelijk maar een klein deel van het totale nieuwsaanbod uitmaken.”
Maar hoe wordt iemand een kritische mediaconsument? Hoe sta je als burger en democratie sterk tegen desinformatie? Wie de wereld tegemoet treedt met zelfvertrouwen en weerbaarheid, is volgens Van Waarden veel beter in staat om te gaan met alles wat er op je afkomt. “Het gaat niet alleen om het checken van bronnen. Dat is zeker belangrijk, maar het gaat veel meer om dat iemand merkt bij zichzelf, oké, er komt bepaalde informatie binnen, wat heeft dat voor impact op mij en waarom heeft het die impact? Is de informatie die ik krijg eigenlijk belangrijk in het grotere plaatje en moet ik er wel mee bezig zijn? Dat zijn de vragen die we onszelf moeten stellen bij wat we lezen en horen.”
Vooruitkijkend
Het huidige sectorplan loopt tot 2029, aldus Van Waarden. “De optie om te verlengen is er. We moeten ons afvragen of dit een onderzoek voor de lange termijn is. Maar gezien de historie mogen we gerust stellen dat desinformatie een blijvend probleem is, dat steeds nieuwe vormen aanneemt, met AI als jongste voorbeeld. Daar moeten we ons bewust van blijven. Reden genoeg om desinformatie te blijven onderzoeken.”
Tekst: Marc Lochs