Het parlement is geen fiscale boxring: bekijk vermogen bij belastingen en uitkeringen over de totale levensloop

Laten we de tijd die hiermee wordt gekocht optimaal gebruiken. Niet voor het zoveelste compromis over een afzonderlijke box, toeslag of uitkering, maar voor een integrale herbezinning op de rol van vermogen binnen onze belastingen én onze sociale zekerheid. Het zijn twee ogenschijnlijke tegenpolen die het voor een minderheidskabinet moeilijk maken om over links of over rechts te gaan. Een weg door het brede midden is echter niet uitgesloten: met een totaalpakket aan maatregelen en niet door selectief te winkelen zoals het de eigen achterban uitkomt.

Herijk naar draagkracht

Een herziening van de sociale zekerheid hoeft niet te betekenen dat de meest kwetsbaren erop achteruitgaan. Door uitkeringen en toeslagen gerichter toe te kennen, kan een nieuwe balans ontstaan. De beperkte rol van het (inkomen uit) vermogen bij het bepalen van het recht op of de hoogte van een toeslag of uitkering is opvallend. Meer doelmatigheid kan bereikt worden door de uitkeringen meer dan nu ten goede te laten komen aan hen die het écht nodig hebben. In een op 22 september verschenen bijdrage in het Weekblad fiscaal recht gaan wij hier op in.

Dan de belastingkant. Beleggers die ervoor kiezen winst op aandelen nog niet te verzilveren, zouden niet automatisch beloond moeten worden met uitstel van betaling. De voorgestelde herziening van box 3 die nu bij de Eerste Kamer ligt, probeert dit aan te pakken. Bij bepaalde beleggingen worden waardestijgingen belast, ook als die nog niet in klinkende munt zijn omgezet (een vermogensaanwasbelasting). Of dat gaat lukken is twijfelachtig, ook omdat het voor grotere vermogens soms loont uit te wijken naar box 2, waar heffing nog steeds kan worden uitgesteld. 

Als we het regeerakkoord volgen, zal op termijn alle winst op vermogen pas worden belast na realisatie (een vermogenswinstbelasting). Ook dan zal uitstelgedrag aangepakt moeten worden, zodat het fiscaal niet loont. Dit probleem is oplosbaar, maar alleen als we naar het hele stelsel van belastingheffing kijken en afstemmen met de sociale zekerheid.

Zet de levensloop centraal

Nederland moet bovendien leren denken in levenslopen. We ondersteunen wanneer dat moet en we betalen wanneer dat kan. De lusten en lasten wisselen immers gedurende het leven van een kiezer. Wie als jongere profiteert van publieke scholing, studiefinanciering of kinderbijslag via de ouders, denkt daar als pensionado niet dagelijks aan terug. 

Andersom zal het niet verbazen dat het opbouwen van (inkomen uit) vermogen vaak op latere leeftijd kan leiden tot het betalen van meer belasting of een hogere eigen bijdrage voor, bijvoorbeeld, gezondheidszorg. Dat laatste is niet per definitie onrechtvaardig noch een aantasting van de erfenis voor de volgende generatie, maar juist de consequentie van een stelsel dat naar draagkracht kijkt over de levensloop heen. 

Een kiezer kijkt veelal naar het nu en de (nabije) toekomst, en niet naar het verleden. Van politieke partijen mogen we echter verwachten dat ze naar het totaalplaatje blijven kijken. Hoeveel steun de overheid moet bieden en wanneer is niet aan ons om te bepalen. Wel mogen we verwachten dat onze belastingheffing en onze sociale ondersteuning samen een levensloopbestendig systeem vormen dat budgettair houdbaar blijft.

Uit de impasse

Om de politieke impasse te doorbreken zal het kabinet tegelijkertijd zowel links als rechts steun moeten vinden, ook als dat meer tijd kost. De sleutel tot een houdbaar stelsel ligt in een integrale aanpak van belastingen en de sociale zekerheid, en niet in het zoeken naar ‘snelle’ compromissen op losse boxen, toeslagen of uitkeringen. 

De huidige box 3 kan dankzij de tegenbewijsregeling best nog een jaartje langer mee, zolang de gemiste opbrengsten gezien worden als aanbetaling op een beter, toekomstbestendig stelsel.