“We moeten blijven vasthouden aan hoop”
‘Ik heb nog steeds het rechtvaardigheidsgevoel van een vijfjarige’, zegt Sally Wyatt. Dat is volgens haar de reden waarom ongelijkheid en sociale uitsluiting haar zo bezighouden. Ze heeft het grootste deel van haar onderzoek aan deze thema’s gewijd, maar genoot net zo goed van het lesgeven in Londen en haar werk in de faculteitsraad in Maastricht. In een gemeenschappelijke ruimte van de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen, waar de zomerse stilte heerst, blikt ze terug op haar leven en werk. ‘Er is een verschil tussen je werk serieus nemen en jezelf serieus nemen.’
Wat als haar ouders het gezin niet naar Montreal hadden verhuisd toen Sally, de jongste van vier kinderen, veertien was? ‘Misschien was ik op mijn zestiende wel zwanger geraakt uit verveling’, vertelde ze in haar afscheidscollege. ‘Ik hoor thuis in een stad.’ Het grootste deel van haar jeugd had ze doorgebracht in een klein Canadees stadje, afgewisseld met periodes in Engeland, waar haar ouders vandaan kwamen. Beiden waren geboren in gezinnen uit de lagere middenklasse en hadden zich geen universitaire opleiding kunnen veroorloven.
‘Mijn vader werd ingenieur bij de Britse marine en werkte daarna voor bedrijven en later voor de overheid’, vertelt ze. ‘Toen hij in de veertig was, behaalde hij een masterdiploma in politicologie. Zijn afstudeerfoto kreeg een plek naast die van de kinderen. Mijn ouders hingen die foto's vol trots op in ieder huis waar ze woonden. Mijn moeder volgde een opleiding tot verpleegkundige, maar heeft het beroep eigenlijk nooit echt uitgeoefend. Ze schreef fictie en toneelstukken, zowel voor het theater als voor de radio. Ze had behoorlijk veel talent: ze zei altijd dat ze met haar schrijfwerk in haar eigen levensonderhoud had kunnen voorzien, maar niet in dat van vier kinderen.’
Snel verveeld
Haar ouders waren al naar Canada geëmigreerd voordat Sally werd geboren. ‘Mijn vader hield van nieuwe uitdagingen, dus we verhuisden vaak.’ Ze omschrijft zichzelf als iemand die zich snel verveelt. Tijdens haar bacheloropleiding economie overwoog ze over te stappen naar de studie engineering, geïnspireerd door haar vader. ‘Als we op vakantie gingen, bekeken we dammen en elektriciteitscentrales, en legde hij ons alles uit. Zelfs nu word ik tijdens vakanties nog altijd heel enthousiast als ik een elektriciteitscentrale zie.’ Ze rondde haar studie economie af, maar volgde daarnaast ook keuzevakken in geschiedenis, Frans en beeldende kunst. Dat laat zien hoe breed haar belangstelling was, iets waar ze gedurende haar hele loopbaan plezier aan zou beleven.
Na haar masteropleiding economie aan de Universiteit van Sussex in Engeland kreeg ze een baan aangeboden als onderzoeksassistent bij Luc Soete, voormalig rector magnificus van de Universiteit Maastricht. ‘Ik begon bij hem aan een promotieonderzoek, maar heb dat nooit afgerond. Ik was te jong.’ Na tien jaar onderzoek in Sussex en Brighton lonkte de grote stad opnieuw en in 1990 trad ze in dienst bij de University of East London. ‘Het was een polytechnische instelling, vergelijkbaar met een hbo-instelling in Nederland, met een sterke nadruk op onderwijs. In de eerste drie jaar daar heb ik meer over lesgeven geleerd dan in de dertig jaar daarna. East London is een van de armste wijken van Engeland en de studentenpopulatie was ongelooflijk divers. Deze mensen hadden hard moeten vechten om daar te komen, en daarom voelden wij ons sterk verantwoordelijk om hun goed onderwijs te bieden.’
Wiebe bellen
Toen de universiteit besloot een masteropleiding op te zetten, werd haar gevraagd om ‘Wiebe Bijker even te bellen’ in Maastricht. Bijker en een groep collega’s hadden het programma European Studies in Science and Technology (ESST) opgezet. ‘Hij was toen al heel bekend’, herinnert Wyatt zich. ‘Ik weet niet meer hoe ik in 1993 aan zijn telefoonnummer kwam, maar hij was de aardigste persoon ter wereld. Hij zei zelfs dat hij van de University of East London had gehoord, wat onmogelijk waar kon zijn! Maar uiteindelijk hebben we ESST ook in Londen opgezet, en dat was geweldig.’ Bijker begeleidde later haar promotieonderzoek, waarop ze in 1998 in Maastricht promoveerde.
Een jaar eerder, kort voordat ze veertig werd, had ze Hans ontmoet, een wetenschapsfilosoof die in Amsterdam werkte. Na een paar jaar een latrelatie te hebben gehad, verhuisde ze naar Amsterdam. ‘Hans had drie tienerzoons; dat was niet altijd gemakkelijk. Maar inmiddels zijn ze in de veertig en hebben ze zelf kinderen. Ik vind het heerlijk om oma te zijn.’ Dat ze zelf geen kinderen heeft gekregen, vindt ze prima. ‘Als ik op het juiste moment de juiste persoon had ontmoet, was het misschien gebeurd, maar dat is niet zo gelopen. Ik heb nooit een overweldigend verlangen gehad om kinderen te krijgen.’
Emeritus hoogleraar Sally Wyatt studeerde economie in Montreal en Sussex en promoveerde in 1998 aan de Universiteit Maastricht. Van 2007 tot haar pensionering in mei 2026 was zij hoogleraar Digital Cultures aan de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen. Ze was een van de grondleggers van de bacheloropleiding Digital Society, die in 2019 van start ging. Ze is redacteur van het boek Hostility by Design: How Technologies Lose Their Innocence, dat in 2027 verschijnt.
De macht de waarheid zeggen
Ze had wel de behoefte om in een stad te wonen die minstens zo groot was als Amsterdam. Daarom verhuisde ze niet naar Maastricht toen ze hier hoogleraar werd. In de vier jaar dat ze als vice-decaan onderzoek deel uitmaakte van het faculteitsbestuur, huurde ze een appartement. ‘Ik vond het leuk om in het bestuur te zitten en kennis te maken met alle verschillende onderzoeksgebieden binnen de faculteit. Het kwam op het juiste moment in mijn loopbaan.’ Ze was niet bang om de macht de waarheid te zeggen, zoals ze het zelf noemt. Voor een overleg met het College van Bestuur bereidde ze een quiz voor, waarmee ze liet zien waarom een kleinere faculteit met geesteswetenschappen en sociale wetenschappen niet met dezelfde maatstaven kon worden beoordeeld als een grotere medische faculteit. ‘Ze begonnen in te zien hoe succesvol onze faculteit eigenlijk was en dat het helemaal geen zin heeft om voor alle faculteiten dezelfde criteria te hanteren.’
Ook zette ze de bacheloropleiding Digital Society op, nadrukkelijk in samenwerking met vele anderen. ‘Iemand zei onlangs tegen me: “Ik vind het echt geweldig hoe je mensen zover krijgt om dingen te doen zonder dat ze het gevoel hebben dat ze daartoe worden gedwongen” Ik kan je vertellen: het opzetten van een nieuwe bacheloropleiding in dit land is enorm veel werk. De dag waarop we de eerste lichting studenten verwelkomden – mijn “proefkonijnen”, zoals ik ze gekscherend noemde – was een gedenkwaardige dag in mijn loopbaan.’
Haar onderzoek richt zich op sociale uitsluiting, ongelijkheid en onrechtvaardigheid, en op de invloed van digitale technologieën daarop. Welke rol speelt technologie bij de totstandkoming van kennis? Naar wie verwijzen wetenschappers in hun publicaties? ‘Dit jaar verscheen een themanummer over citational justice in een weinig bekend, maar uitstekend Canadees tijdschrift met de naam KULA (Knowledge Creation, Dissemination, and Preservation Studies – red.). Ik maak deel uit van de redactie. Het verwijzen naar andere auteurs is geen neutraal proces. Mannen zijn oververtegenwoordigd en zelfcitatie is ook een typisch mannelijk verschijnsel.’ Ze hoopt nog mee te maken dat ‘middelmatige vrouwen’ net zulke succesvolle carrières kunnen hebben als middelmatige mannen, die dat voorrecht al zo lang genieten. ‘Vrouwen moeten briljant zijn om hetzelfde niveau te bereiken.’ Haar rechtvaardigheidsgevoel is volgens haar al in haar vroege jeugd ontstaan. ‘Als je de jongste van vier bent, moet je soms vechten voor je stukje taart.’
Ik hoop nog mee te maken dat ‘middelmatige vrouwen’ net zulke succesvolle carrières kunnen hebben als middelmatige mannen, die dat voorrecht al zo lang genieten.
Een volgende levensfase
Een andere vraag waarin ze zich heeft verdiept, is wiens kennis ertoe doet, zowel binnen de academische wereld als in de samenleving als geheel. ‘Het is goed dat we artsen hebben, maar soms weten we zelf ook heel goed hoe ons lichaam werkt.’ En waarover vinden ‘wij’ het interessant genoeg om gegevens te verzamelen? ‘Ik heb twee keer een frozen shoulder gehad. Dat komt vooral voor bij vrouwen in de perimenopauze, maar deze doelgroep vormt bepaald geen prioriteit voor onderzoek.’ Ze vindt het niet erg dat ze bekendstaat als iemand die zich over dit soort kwesties uitspreekt, soms in de vorm van een grap. Of een haiku, zoals de titel van haar afscheidscollege: ‘Technology – life, Contingency – irony, Hostility – hope.’ ‘Ik wilde eindigen met hoop, omdat er al genoeg redenen zijn om volkomen depressief te worden. We moeten blijven vasthouden aan hoop.’
Nu ze met pensioen is, hoopt ze meer te gaan lezen en een schildercursus te volgen. ‘Vorige week heb ik deelgenomen aan een onlineworkshop poëzie en onlangs aan een yogales. Een jaar geleden was het ondenkbaar dat ik daar tijd voor zou hebben.’
Ze is blij dat ze nooit meer onderzoeksfinanciering hoeft aan te vragen. In plaats daarvan zou ze haar vrije tijd kunnen besteden aan het begeleiden van vrouwen naar een abortuskliniek, om te voorkomen dat ze buiten door demonstranten worden lastiggevallen. ‘Dat is wel het laatste waar je op zo’n moment behoefte aan hebt, kan ik me voorstellen.’ En wie weet wat er nog meer op haar pad komt? ‘Mijn moeder is 94 geworden en mijn grootmoeder 97, dus ik word vast 120, denk ik.’
Tekst: Femke Kools
Fotografie: Harry Heuts